Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 172
Поиск по словарям
АЙБАРАҠЛЫ
шау килеп Салауатҡа эйәргәс, халыҡтың айбарын кургәс, Юлай ҡарыулашмаған. «Юлай менән Салауат».
2. Ҡотто алып, ярһып торған асыу; ажар.
□ Гнев, злоба. Айбар менән.
АЙБАРАҠЛЫ с. диал. ҡар. айбарлы.
Айбараҡлы кеше.
АЙБАРЛАНЫУ (айбарлан ) (Р.: про явить удаль; И.: display bravery; T.: cesaret göstermek) ҡ.
1. Ярһып, көс, ғәйрәт сәсеү. □ Проявить удаль, силу, мощь. М Эй, ҡаһарман егет, батыр егет, ҡыуа-ҡыуа дошман яуҙарын, тап арыҫлан һымаҡ айбарланып, йырып сыҡтың Урал тауҙарын. М. Ғафури.
2. Ҡурҡытырға тырышып екереү. □ Устрашать, запугивать криком; угрожать. ■ Офицер ҡабатлата унан һалдат антын һәм айбарлана аяҡ тибеп. М. Тажи.
АЙБАРЛАУ (айбарла-) ҡ. ҡар. айбарланыу 1.
АЙБАРЛЫ (Р: отважный; И.: brave; T: kabadayı) с.
Көсө, дәрте алҡынып торған; ғәйрәтле, ажарлы. □ Отважный, храбрый, отчаянный, бесстрашный. Айбарлы егеттәр. Айбарлы һуғышсы. ■ Айбарлы ла ирҙәр бар сағында, баҙына алмаҫ дошман илемә. Халыҡ йырынан.
АЙБАШ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Юрматы, күбәләк ырыуҙарының аймаҡтары. □ Родовые подразделения башкир-юрматинцев, кубалякцев.
АЙ БАШЫ (Р: новолуние; И.: new moon; T: yeniay) и.
1. Яңы ай тыуған осор. □ Новолуние.
2. миф. Башҡорт мифологияһында ҡотло, ырыҫлы, яҡшы осор. □ В башкирской мифологии благоприятное время. ■ Баланың тәуге сәсен алыу, тырнағын ҡырҡыу, килен алыу, өй һалыу ай башында башҡарылған. Ф. Хисамитдинова.
АЙ БИТЕ (Р: лик луны; И.: face of the moon; T: ayın yüzü) и.
Тулы айҙың түңәрәге. □ Лик луны.
■ Ай битендә көйәнтәле ҡыҙ баҫып төра, ти. М. Солтанова.
АЙ-БУЙ (Р: ох; И.: ооһ; T: vay) ымл.
Берәй эш-хәлгә аптырағанда әйтелә.
□ Выражает удивление: ох, о-о. ■ [Ҡарт:] Ай-буй, бу етәк булып сыҡты ла баһа был нәмә. Б. Бикбай.
АЙБЫНЫУ (айбын -) ҡ. диал. ҡар. шикләнеү. Ҡурҡып, айбынып торалар Зәби-хулланан.
АЙВА (Р: айва; И.: quince; T: ayva) и. бот.
1. Роза сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған, емеше алмаға оҡшап торған көньяҡ ағасы.
□ Айва (дерево) (лат. Cydonia). Айва ағасы. Айва сәскәһе.
2. Шул ағастың емеше. □ Айва (плоды). Айва ҡайнатмаһы.
АЙ-ВАЙ (Р: ах; ох; ах и ох; И.: ооһ; T: vay) ымл.
Ҡайғы-хәсрәттән әрнеп йәки нимәнәндер риза булмай өҙгөләнгәндә әйтелә. □ Выражает возмущение, негодование: ах; ox; ах и ох. Ай-вай итеу. Ай-вай килеу.
АЙ-ВАЙҒА ҠУЙМАУ (ай-вайға ҡуйма-) (Р.: принуждать; И.: compel; T: zorlamak) ҡ.
Бер-берәүҙең ризаһыҙлығын иҫәпкә алмау. □ Принуждать, неволить. ■ Халыҡ батшаны ай-вайына ҡуймай атҡа мендереп ултырта. Әкиәттән.
АЙВАЙЛАУ (айвайла-) (Р: терзаться;
И.: torment oneself; T: azap çekmek) ҡ.
Ҡайғы-хәсрәт йәки һыҙланыу белдереп өҙгөләнеү; ай-вай итеү. □ Терзаться, мучиться, убиваться. Айвайлап илау.
АЙГИЛДЕ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир.
АЙҒАҘАТЫУ (айғаҙат-) (Р: глушить; И.: stun; T: sersemletmek) ҡ.
1. Иҫәнгерәтеү, һеңгәҙәтеү, шаңғытыу.
□ Глушить, оглушить. Айғаҙата һуғыу.
172
шау килеп Салауатҡа эйәргәс, халыҡтың айбарын кургәс, Юлай ҡарыулашмаған. «Юлай менән Салауат».
2. Ҡотто алып, ярһып торған асыу; ажар.
□ Гнев, злоба. Айбар менән.
АЙБАРАҠЛЫ с. диал. ҡар. айбарлы.
Айбараҡлы кеше.
АЙБАРЛАНЫУ (айбарлан ) (Р.: про явить удаль; И.: display bravery; T.: cesaret göstermek) ҡ.
1. Ярһып, көс, ғәйрәт сәсеү. □ Проявить удаль, силу, мощь. М Эй, ҡаһарман егет, батыр егет, ҡыуа-ҡыуа дошман яуҙарын, тап арыҫлан һымаҡ айбарланып, йырып сыҡтың Урал тауҙарын. М. Ғафури.
2. Ҡурҡытырға тырышып екереү. □ Устрашать, запугивать криком; угрожать. ■ Офицер ҡабатлата унан һалдат антын һәм айбарлана аяҡ тибеп. М. Тажи.
АЙБАРЛАУ (айбарла-) ҡ. ҡар. айбарланыу 1.
АЙБАРЛЫ (Р: отважный; И.: brave; T: kabadayı) с.
Көсө, дәрте алҡынып торған; ғәйрәтле, ажарлы. □ Отважный, храбрый, отчаянный, бесстрашный. Айбарлы егеттәр. Айбарлы һуғышсы. ■ Айбарлы ла ирҙәр бар сағында, баҙына алмаҫ дошман илемә. Халыҡ йырынан.
АЙБАШ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Юрматы, күбәләк ырыуҙарының аймаҡтары. □ Родовые подразделения башкир-юрматинцев, кубалякцев.
АЙ БАШЫ (Р: новолуние; И.: new moon; T: yeniay) и.
1. Яңы ай тыуған осор. □ Новолуние.
2. миф. Башҡорт мифологияһында ҡотло, ырыҫлы, яҡшы осор. □ В башкирской мифологии благоприятное время. ■ Баланың тәуге сәсен алыу, тырнағын ҡырҡыу, килен алыу, өй һалыу ай башында башҡарылған. Ф. Хисамитдинова.
АЙ БИТЕ (Р: лик луны; И.: face of the moon; T: ayın yüzü) и.
Тулы айҙың түңәрәге. □ Лик луны.
■ Ай битендә көйәнтәле ҡыҙ баҫып төра, ти. М. Солтанова.
АЙ-БУЙ (Р: ох; И.: ооһ; T: vay) ымл.
Берәй эш-хәлгә аптырағанда әйтелә.
□ Выражает удивление: ох, о-о. ■ [Ҡарт:] Ай-буй, бу етәк булып сыҡты ла баһа был нәмә. Б. Бикбай.
АЙБЫНЫУ (айбын -) ҡ. диал. ҡар. шикләнеү. Ҡурҡып, айбынып торалар Зәби-хулланан.
АЙВА (Р: айва; И.: quince; T: ayva) и. бот.
1. Роза сәскәлеләр ғаиләһенә ҡараған, емеше алмаға оҡшап торған көньяҡ ағасы.
□ Айва (дерево) (лат. Cydonia). Айва ағасы. Айва сәскәһе.
2. Шул ағастың емеше. □ Айва (плоды). Айва ҡайнатмаһы.
АЙ-ВАЙ (Р: ах; ох; ах и ох; И.: ооһ; T: vay) ымл.
Ҡайғы-хәсрәттән әрнеп йәки нимәнәндер риза булмай өҙгөләнгәндә әйтелә. □ Выражает возмущение, негодование: ах; ox; ах и ох. Ай-вай итеу. Ай-вай килеу.
АЙ-ВАЙҒА ҠУЙМАУ (ай-вайға ҡуйма-) (Р.: принуждать; И.: compel; T: zorlamak) ҡ.
Бер-берәүҙең ризаһыҙлығын иҫәпкә алмау. □ Принуждать, неволить. ■ Халыҡ батшаны ай-вайына ҡуймай атҡа мендереп ултырта. Әкиәттән.
АЙВАЙЛАУ (айвайла-) (Р: терзаться;
И.: torment oneself; T: azap çekmek) ҡ.
Ҡайғы-хәсрәт йәки һыҙланыу белдереп өҙгөләнеү; ай-вай итеү. □ Терзаться, мучиться, убиваться. Айвайлап илау.
АЙГИЛДЕ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир.
АЙҒАҘАТЫУ (айғаҙат-) (Р: глушить; И.: stun; T: sersemletmek) ҡ.
1. Иҫәнгерәтеү, һеңгәҙәтеү, шаңғытыу.
□ Глушить, оглушить. Айғаҙата һуғыу.
172