Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 171
Поиск по словарям
АЙБАР
АЙ АҘАҒЫ (Р.: конец месяца; И.: end of month; T.: ayın sonu) u.
1. Айҙың һуңғы көндәре. □ Конец месяца.
2. миф. Башҡорт мифологияһында хәүефле осор. Яңы эштәр эшләү тыйыла.
□ Конец месяца (по поверьям, опасное время для начинания новых дел). Ай аҙағында ҡыҙ бирмәйҙәр.
АЙ-АЙ (Р.: ай, ой; И.: oh; ouch; Т.: ау!) ымл.
1. Аптырағанда әйтелә. □ Выражает удивление: ай-ай. ■ [Петр:] Ай-ай, нишләп был яҡҡа килеп сыҡтығыҙ һуң? М. Тажи.
2. Ауыртҡанда әйтелә. □ Выражает боль: ай-ай. ■ [Ғатаулла:] Ай-ай, билем, билем.. Ҡартлыҡ баҫты, ахыры. Ғ. Әмири.
3. Киҫәткәндә, тыйғанда әйтелә. □ Выражает предупреждение, запрет. Aû-aû! Сынаяҡҡа теймә, төшөрөп ебәрерһең.
АЙАҠЛАНЫУ (айаҡлан-) ҡ. диал. ҡар. аяҡланыу.
АЙ АРАҺЫ (Р: конец старого и начало нового лунного месяца; И.: end of previos and start of a new moon; T: ay arası) и.
1. Иҫке ай бөтөп, яңы ай тыуған осор.
□ Конец старого и начало нового лунного месяца, безлуние.
2. миф. Башҡорт мифологияһында хәүефле осор. □ Период между двумя месяцами (в башкирской мифологии считается опасным временем). Ай араһында ғәҙәттә борсаҡ яуа.
АЙ АУЫРЫУ (ай ауыр ) ҡ. диал. ҡар. ай тотолоу.
АЙБАҒАР (Р: подсолнечник; И.: sunflower; T: ayçiçeği) и. диал.
Көнбағыш. □ Подсолнечник (лат. Не-lianthus). Айбағар ултырталар ине.
АЙ-БАЙ (Р: ну и ...; И.: well; Т: ау!) ымл.
Берәй эш-хәлгә ғәжәпләнгәндә әйтелә.
□ Выражает удивление, изумление: ну и ...; ну и ну. ■ [Нужа:/ Ай-бай, Сәлимйән кусты, һинең эштәр көйлө икән. Әкиәттән.
АЙ-БАЙ-БАЙ ымл. ҡар. ай-бай.
АЙБАЙЛАУ (айбайла-) (Р: громко кричать; И.: call for help; T: imdat istemek) ҡ.
Ярҙамға саҡырып, һөрән һалыу. □ Громко кричать (взывая о помощи). Айбайлап ҡысҡырыу.
АЙ-БАЙ ҺАЛЫУ (ай-бай һал-) (Р.: реветь; И.: roar; T: yüksek sesle ağlamak) ҡ.
1. Үкһеп, ҡысҡырып илау. □ Реветь. // Рев. ■ Батыры яуға китергә ат эйәрләп торғанда, ай-бай һалып илаған һылыу һомғол булмаҫ ул. «Иҙеүкәй менән Мораҙым».
2. Ҡурҡыу. □ Испугаться. // Испуг.
АЙБАЛҒА (Р: название тамги; И.: tamg-ha; T.: tamga ismi) u.
Бер башҡорт ырыуының тамға исеме.
□ Название тамги одного из башкирских родов.
АЙБАЛТА (Р.: секира; И.: pole axe; T.: keser) и.
Ҙур түңәрәк йөҙлө, оҙон һаплы боронғо һуғыш ҡоралы. □ Секира; бердыш (старинное боевое оружие в виде топора с небольшим полукруглым лезвием на длинной рукоятке). ■ Ике ишекте ҡулдарына айбалта тотҡан икешәр егет һаҡлап тора. X. Ғәбитов. Дәрәжәле хан ҡапҡаһын һаҡлаусылар ҡулында айбалта була. К. Мәргән.
АЙБАЛЫҠ (айбалығы) (Р.: луна-рыба;
И.: moon-fish; T.: ay balığı) и. зоол.
Кәүҙәһе ян-яҡтан ныҡ ялпаҡ, ҡойроҡһоҙ эре диңгеҙ балығы. □ Луна-рыба.
АЙБАНЫУ (айбан-) (Р: заранее пугаться; И.: be afraid in advance; T.: korkmak) ҡ.
1. Алдан ҡурҡып, хәүефләнеп тороу.
□ Заранее пугаться, опасаться чего-л. // Испуг, опасение. ■ Айбанһа дошман яуынан, Уралға ул булырмы? «Ҡараһаҡал».
2. диал. Ҡурҡып һиҫкәнеү. □ Вздрогнуть, пугаться. ■ Ас буреләр кеуек килгән әҙәмдәрҙе шәйләп, айбанып киткән Михайланың һикереп торғаны куренде. Ғ. Ибраһимов.
АЙБАР (Р.: удаль; И.: bravery; T.: kabadayılık) и.
1. Ташып торған көс; ғәйрәт, ажар.
□ Удаль, отвага, бесстрашие. ■ Бөтәһе лә
171
АЙ АҘАҒЫ (Р.: конец месяца; И.: end of month; T.: ayın sonu) u.
1. Айҙың һуңғы көндәре. □ Конец месяца.
2. миф. Башҡорт мифологияһында хәүефле осор. Яңы эштәр эшләү тыйыла.
□ Конец месяца (по поверьям, опасное время для начинания новых дел). Ай аҙағында ҡыҙ бирмәйҙәр.
АЙ-АЙ (Р.: ай, ой; И.: oh; ouch; Т.: ау!) ымл.
1. Аптырағанда әйтелә. □ Выражает удивление: ай-ай. ■ [Петр:] Ай-ай, нишләп был яҡҡа килеп сыҡтығыҙ һуң? М. Тажи.
2. Ауыртҡанда әйтелә. □ Выражает боль: ай-ай. ■ [Ғатаулла:] Ай-ай, билем, билем.. Ҡартлыҡ баҫты, ахыры. Ғ. Әмири.
3. Киҫәткәндә, тыйғанда әйтелә. □ Выражает предупреждение, запрет. Aû-aû! Сынаяҡҡа теймә, төшөрөп ебәрерһең.
АЙАҠЛАНЫУ (айаҡлан-) ҡ. диал. ҡар. аяҡланыу.
АЙ АРАҺЫ (Р: конец старого и начало нового лунного месяца; И.: end of previos and start of a new moon; T: ay arası) и.
1. Иҫке ай бөтөп, яңы ай тыуған осор.
□ Конец старого и начало нового лунного месяца, безлуние.
2. миф. Башҡорт мифологияһында хәүефле осор. □ Период между двумя месяцами (в башкирской мифологии считается опасным временем). Ай араһында ғәҙәттә борсаҡ яуа.
АЙ АУЫРЫУ (ай ауыр ) ҡ. диал. ҡар. ай тотолоу.
АЙБАҒАР (Р: подсолнечник; И.: sunflower; T: ayçiçeği) и. диал.
Көнбағыш. □ Подсолнечник (лат. Не-lianthus). Айбағар ултырталар ине.
АЙ-БАЙ (Р: ну и ...; И.: well; Т: ау!) ымл.
Берәй эш-хәлгә ғәжәпләнгәндә әйтелә.
□ Выражает удивление, изумление: ну и ...; ну и ну. ■ [Нужа:/ Ай-бай, Сәлимйән кусты, һинең эштәр көйлө икән. Әкиәттән.
АЙ-БАЙ-БАЙ ымл. ҡар. ай-бай.
АЙБАЙЛАУ (айбайла-) (Р: громко кричать; И.: call for help; T: imdat istemek) ҡ.
Ярҙамға саҡырып, һөрән һалыу. □ Громко кричать (взывая о помощи). Айбайлап ҡысҡырыу.
АЙ-БАЙ ҺАЛЫУ (ай-бай һал-) (Р.: реветь; И.: roar; T: yüksek sesle ağlamak) ҡ.
1. Үкһеп, ҡысҡырып илау. □ Реветь. // Рев. ■ Батыры яуға китергә ат эйәрләп торғанда, ай-бай һалып илаған һылыу һомғол булмаҫ ул. «Иҙеүкәй менән Мораҙым».
2. Ҡурҡыу. □ Испугаться. // Испуг.
АЙБАЛҒА (Р: название тамги; И.: tamg-ha; T.: tamga ismi) u.
Бер башҡорт ырыуының тамға исеме.
□ Название тамги одного из башкирских родов.
АЙБАЛТА (Р.: секира; И.: pole axe; T.: keser) и.
Ҙур түңәрәк йөҙлө, оҙон һаплы боронғо һуғыш ҡоралы. □ Секира; бердыш (старинное боевое оружие в виде топора с небольшим полукруглым лезвием на длинной рукоятке). ■ Ике ишекте ҡулдарына айбалта тотҡан икешәр егет һаҡлап тора. X. Ғәбитов. Дәрәжәле хан ҡапҡаһын һаҡлаусылар ҡулында айбалта була. К. Мәргән.
АЙБАЛЫҠ (айбалығы) (Р.: луна-рыба;
И.: moon-fish; T.: ay balığı) и. зоол.
Кәүҙәһе ян-яҡтан ныҡ ялпаҡ, ҡойроҡһоҙ эре диңгеҙ балығы. □ Луна-рыба.
АЙБАНЫУ (айбан-) (Р: заранее пугаться; И.: be afraid in advance; T.: korkmak) ҡ.
1. Алдан ҡурҡып, хәүефләнеп тороу.
□ Заранее пугаться, опасаться чего-л. // Испуг, опасение. ■ Айбанһа дошман яуынан, Уралға ул булырмы? «Ҡараһаҡал».
2. диал. Ҡурҡып һиҫкәнеү. □ Вздрогнуть, пугаться. ■ Ас буреләр кеуек килгән әҙәмдәрҙе шәйләп, айбанып киткән Михайланың һикереп торғаны куренде. Ғ. Ибраһимов.
АЙБАР (Р.: удаль; И.: bravery; T.: kabadayılık) и.
1. Ташып торған көс; ғәйрәт, ажар.
□ Удаль, отвага, бесстрашие. ■ Бөтәһе лә
171