Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 134
Поиск по словарям
АВТОҺҮРӘТ
лығы, күркәмлеге өсөн тырышҡанда, шәхси йорттарҙа йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, уйлап та тормайынса, урамдарҙың торошон, йөҙөн боҙа. «Ашҡаҙар», № 99, 2010.
АВТОҺҮРӘТ и. ҡар. уҙһын. Автоһүрәт төшөрөү.
АВТОҺӘЛӘКӘТ (Р.: автокатастрофа; И.: traffic accident; T: araba kazası) и.
Хәрәкәттәге машиналар бәрелешенән барлыҡҡа килгән фажиғә. □ Автокатастрофа. ■ [Илһөйәр] әсәһен ерләп, етеһен уҡытыуға, Ғаяз автоһәләкәткә осраны. X. Та-паҡов. Башҡортостан Республикаһында 2009 йылдың башынан ике меңгә яҡын ав-тоһәләкәт теркәлгән, уларҙа 200-ҙән ашыу кеше һәләк булған, 2000-дән ашыуы төрлө тән йәрәхәттәре алған. «Йәшлек», 4 июль
2009.
АВТОҺӘҮӘҪКӘР (Р: автолюбитель; И.: motorist; T.: amatör şoför) и.
Машина йөрөтөүсе йәки машина йөрөтөргә яратҡан кеше. □ Автолюбитель. ■ Хөрмәтле автоһәүәҫкәр! Ошо көндән алып юлда иплерәк һәм иғтибарлыраҡ йөрөүеңде һорайбыҙ. «Башҡортостан», 31 август 2010.
АВТОЮЛ (Р: автодорога; И.: highway; T.: otoyol) и.
Транспорт хәрәкәте өсөн юл бәйләнеше, юл инфраструктураһының бер өлөшө. □ Автодорога. ■ Салауат Юлаев проспекты, Калинин районындағы Өфө — Шаҡша автоюлы, Киров районындағы Өфө — аэропорт автоюлын реконструкциялау һәм башҡа эштәр автомашиналарҙың ҡаланан ситтәрәк йөрөүенә килтерҙе. «Йәшлек», 5 июнь 2008.
АГАҺ [фарс. öı£ı] (Р: осведомлённый; И.: knowledgeable; T.: bilgili) с.
Алдан белгән, хәбәрҙар. □ Осведомлённый. Агаһ етәксе.
АГАҺЛАНДЫРЫУ (агаһландыр ) (Р: давать знать; И.: let know; T: bildirmek) ҡ.
Алдан белдереп, һиҙҙертеп ҡуйыу. □ Давать знать.
АГГЛЮТИНАТИВ (Р: агглютинативный; И.: agglutinative; T.: bitişindi) с. лингв.
Һәр бер грамматик мәғәнәнең үҙенә башҡа ялғауы булып, шуларҙы һүҙ артынан бер-бер артлы теҙеп бирә торған. □ Агглютинативный. Агглютинатив телдәр. Башҡорт теле морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.
АГГЛЮТИНАЦИЯ [рус. < лат. agglu-tinare ‘йәбештереү’] (Р: агглютинация; И.: agglutination; T.: yapıştırma) и.
1. лингв. Бер-бер артлы теҙелгән үҙ аллы ялғауҙар ярҙамында һүҙ һәм грамматик форма яһауҙан ғибәрәт күренеш (төрки, фин-уғыр һ. б. ҡайһы бер телдәргә хас). □ Агглютинация.
2. биол. Бактерияларҙың, эритроциттарҙың һ.б. антиген ташыусы күҙәнәктәрҙең бергә уҡмашып йәбешеүе һәм ултырма биреүе, ҡан төркөмөн билдәләүҙә ҡулланыла. □ Агглютинация.
АГЕНТ [рус. < нем. Agent < фр. agent < лат. agens (agentis) ‘хәрәкәт итеүсе’] (Р: агент; И.: agent; T.: ajan) и.
1. Берәй ойошманың, учреждениеның һ.б. эш башҡарыусы вәкиле. □ Агент. Страховка агенты. Тәьминәт агенты. Һалым агенты. Экспорт агенты. ■ Шуға күрә Өфөнән килеүсе баш агенттарҙы Ташбатҡан ауылдары «һалабаш байҙары» тип йөрөтәләр, ә уларҙың агенты Әхмәдиҙе «бүҙрәтчик Әхмәди», тиҙәр. Ж. Кейекбаев.
2. Кем йәки нимәнеңдер мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән кеше. □ Агент. Агент операциялары.
3. Сит илдә йәшерен эш алып барған кеше; шымсы. □ Агент. Контрразведка агенты. Гестапо агенты.
4. Тәбиғәттәге, организмдағы үҙгәреште булдырыусы сәбәп. □ Причина, вызывающая те или иные явления в природе, организме.
АГЕНТЛЫҠ (агентлығы) (Р: агентство; И.: agency; T.: ajans) и.
134
лығы, күркәмлеге өсөн тырышҡанда, шәхси йорттарҙа йәшәүселәрҙең ҡайһы берҙәре, уйлап та тормайынса, урамдарҙың торошон, йөҙөн боҙа. «Ашҡаҙар», № 99, 2010.
АВТОҺҮРӘТ и. ҡар. уҙһын. Автоһүрәт төшөрөү.
АВТОҺӘЛӘКӘТ (Р.: автокатастрофа; И.: traffic accident; T: araba kazası) и.
Хәрәкәттәге машиналар бәрелешенән барлыҡҡа килгән фажиғә. □ Автокатастрофа. ■ [Илһөйәр] әсәһен ерләп, етеһен уҡытыуға, Ғаяз автоһәләкәткә осраны. X. Та-паҡов. Башҡортостан Республикаһында 2009 йылдың башынан ике меңгә яҡын ав-тоһәләкәт теркәлгән, уларҙа 200-ҙән ашыу кеше һәләк булған, 2000-дән ашыуы төрлө тән йәрәхәттәре алған. «Йәшлек», 4 июль
2009.
АВТОҺӘҮӘҪКӘР (Р: автолюбитель; И.: motorist; T.: amatör şoför) и.
Машина йөрөтөүсе йәки машина йөрөтөргә яратҡан кеше. □ Автолюбитель. ■ Хөрмәтле автоһәүәҫкәр! Ошо көндән алып юлда иплерәк һәм иғтибарлыраҡ йөрөүеңде һорайбыҙ. «Башҡортостан», 31 август 2010.
АВТОЮЛ (Р: автодорога; И.: highway; T.: otoyol) и.
Транспорт хәрәкәте өсөн юл бәйләнеше, юл инфраструктураһының бер өлөшө. □ Автодорога. ■ Салауат Юлаев проспекты, Калинин районындағы Өфө — Шаҡша автоюлы, Киров районындағы Өфө — аэропорт автоюлын реконструкциялау һәм башҡа эштәр автомашиналарҙың ҡаланан ситтәрәк йөрөүенә килтерҙе. «Йәшлек», 5 июнь 2008.
АГАҺ [фарс. öı£ı] (Р: осведомлённый; И.: knowledgeable; T.: bilgili) с.
Алдан белгән, хәбәрҙар. □ Осведомлённый. Агаһ етәксе.
АГАҺЛАНДЫРЫУ (агаһландыр ) (Р: давать знать; И.: let know; T: bildirmek) ҡ.
Алдан белдереп, һиҙҙертеп ҡуйыу. □ Давать знать.
АГГЛЮТИНАТИВ (Р: агглютинативный; И.: agglutinative; T.: bitişindi) с. лингв.
Һәр бер грамматик мәғәнәнең үҙенә башҡа ялғауы булып, шуларҙы һүҙ артынан бер-бер артлы теҙеп бирә торған. □ Агглютинативный. Агглютинатив телдәр. Башҡорт теле морфологик тибы буйынса агглютинатив телдәр иҫәбенә инә.
АГГЛЮТИНАЦИЯ [рус. < лат. agglu-tinare ‘йәбештереү’] (Р: агглютинация; И.: agglutination; T.: yapıştırma) и.
1. лингв. Бер-бер артлы теҙелгән үҙ аллы ялғауҙар ярҙамында һүҙ һәм грамматик форма яһауҙан ғибәрәт күренеш (төрки, фин-уғыр һ. б. ҡайһы бер телдәргә хас). □ Агглютинация.
2. биол. Бактерияларҙың, эритроциттарҙың һ.б. антиген ташыусы күҙәнәктәрҙең бергә уҡмашып йәбешеүе һәм ултырма биреүе, ҡан төркөмөн билдәләүҙә ҡулланыла. □ Агглютинация.
АГЕНТ [рус. < нем. Agent < фр. agent < лат. agens (agentis) ‘хәрәкәт итеүсе’] (Р: агент; И.: agent; T.: ajan) и.
1. Берәй ойошманың, учреждениеның һ.б. эш башҡарыусы вәкиле. □ Агент. Страховка агенты. Тәьминәт агенты. Һалым агенты. Экспорт агенты. ■ Шуға күрә Өфөнән килеүсе баш агенттарҙы Ташбатҡан ауылдары «һалабаш байҙары» тип йөрөтәләр, ә уларҙың агенты Әхмәдиҙе «бүҙрәтчик Әхмәди», тиҙәр. Ж. Кейекбаев.
2. Кем йәки нимәнеңдер мәнфәғәтенә хеҙмәт иткән кеше. □ Агент. Агент операциялары.
3. Сит илдә йәшерен эш алып барған кеше; шымсы. □ Агент. Контрразведка агенты. Гестапо агенты.
4. Тәбиғәттәге, организмдағы үҙгәреште булдырыусы сәбәп. □ Причина, вызывающая те или иные явления в природе, организме.
АГЕНТЛЫҠ (агентлығы) (Р: агентство; И.: agency; T.: ajans) и.
134