Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 162
Поиск по словарям
АҘ-МАҘ
аҙлап ҡына алырбыҙ ҙа, картуф ҡурырбыҙ. Әкиәттән.
АҘ-МАҘ (Р.: понемногу; И.: a little; T.: azar azar) р.
Аҙ ғына, саҡ ҡына; бер аҙ, әҙ-мәҙ. □ Понемногу, немного. Аҙ-маҙ белеу. Аҙ-маҙ таныу. ■ Европа халыҡтарының бөгөнгө көнитмеше менән хатта аҙ-маҙ таныш кеше лә уларҙың уҙ теленә нисек һаҡсыл, һөйөу менән ҡарағандарын белә. «Башҡортостан», 26 июль 2010. «Аяғына баш орһам, аҙ-маҙ яза алырмын, уҙем иҙән ҡалырмын», — тигән уйҙы уйлаған... «Урал батыр». Өмөтбай иң тәуҙә туҙҙырылған донъяһын аҙ-маҙ төҙәтеп, ат, һыйыр алып, крәҫтиән эше менән шөғөлләнмәксе ине. Ғ. Дәүләтшин. Иртәнсәк кәләше, Янһарының билен быуып, битенә аҙ-маҙ тупраҡ һөртә лә, әлеге этте эйәртеп, батшаға ебәрә. Әкиәттән.
АҘМАН Izz. диал. ҡар. тыраж.
АҘМАН II (Р.: бродячий; И.: fond of roaming; T.: gezenti) c.
1. Өйҙә тормай, аҙып-туҙып йөрөүсән.
□ Непоседливый, бродячий. ■ [Ҡунаҡбикә:] Йә, аҙман, ҡайҙа йөрөнөң? Көнө буйы өйҙә тормайһың, мөхәббәтһеҙ. Д. Юлтый.
2. Ситтә йөрөргә яратҡан, йөрөмтәл (малға ҡарата). □ Бродячий (о скотине). Аҙман мал. М [Таңдыса — малдарына:] Аҡрынлағыҙ, аҙмандар, арыттығыҙ һеҙ мине. «Ҡуңыр буға».
3. Тыуған иленән аҙып-туҙып сығып киткән. □ Скитальческий, странствующий. Аҙман кеше.
4. Тәртипһеҙ, тыйнаҡһыҙ. □ Невоспитанный, несдержанный. ■ Әсәйгә шундай тупаҫ һуҙ әйтергә нисек баҙнат итә был [Ғилмияр] ҡәҙерһеҙ... Атай бар саҡта былай тәуфиҡ-һыҙ ҡылана алмаҫ ине, аҙман. Яр. Вәлиев.
5. Төрлө тоҡом ҡатнашҡандан килеп сыҡҡан (малға ҡарата); ҡатнаш тоҡом.
□ Смешанный, перерождённый гибрид (сорт или порода), помесь. Аҙман эт. ■ Тоҡом-ара ҡауыштырыу юлы менән алынған нәҫел аҙман тип атала. Ғ. Байбурин.
6. диал. ҡар. аҙғын 5.
7. диал. ҡар. силсә. Аҙман булыу. Аҙман йоғоу.
АҘМЫ-КҮПМЕ (Р: сколько-то; И.: to some measure; T: az çok) p.
Бер ни тиклем, бер аҙ. □ Сколько-то, немного, более или менее. ■ Гөлйөҙөм йәй-ләугә килгәс, Мәғфурә уҙен аҙмы-купме иркендә хис итеп, иркен тын алып ҡалғандай бул[ды]. Һ. Дәүләтшина. [Ҡотло ата]бер нисә көндән хәле аҙмы-купме арыуланғандай булып, аяҡҡа баҫты. Ғ. Ибраһимов.
АҘНА [фарс. ‘йома’] (Р: неделя; И.: week; T: hafta) и.
1. Дүшәмбенән алып йәкшәмбегә тиклемге ете көндө эсенә алған ваҡыт. □ Неделя. Аҙна буйы. Аҙна һайын. Аҙна аҙағы. Аҙна башы. ■ Киләһе аҙнала әле көндәр йылы торасаҡ, эште тиҙләтергә кәрәк. Р. Солтангәрәев.
2. Ете көндән торған ваҡыт берәмеге. □ Неделя. Бер нисә аҙнанан. ■ Ҡайтып аҙна араһы ваҡыт уткәс, Әхмәди йорт тирәһендәге хужалыҡ эштәре менән булды. Ж. Кейекбаев. Шулай бер нисә аҙна уткәс, Аҡназар ҡапыл аҙ-аҙлап ауыҙына аш ала башлай. Әкиәттән. Көн артынан көн, аҙна артынан аҙна утеп кенә тора. Р. Сыртланов.
♦ Йылан аҙнаһы һөйл. 16 август менән 21 август араһы. □ Змеиная неделя (период с 16 по 21 августа). Урыҫ аҙнаһы һойл. йәкшәмбе. □ Воскресенье.
АҘНАБ АЙҘАР (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Табын ырыуына ҡараған башҡорт аймағының исеме. □ Название родового подразделения башкир-табынцев.
АҘНАГИС и. диал. ҡар. кесаҙна.
АҘНАГӨН и. диал. кар. йәкшәмбе.
АҘНАЙ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
162
аҙлап ҡына алырбыҙ ҙа, картуф ҡурырбыҙ. Әкиәттән.
АҘ-МАҘ (Р.: понемногу; И.: a little; T.: azar azar) р.
Аҙ ғына, саҡ ҡына; бер аҙ, әҙ-мәҙ. □ Понемногу, немного. Аҙ-маҙ белеу. Аҙ-маҙ таныу. ■ Европа халыҡтарының бөгөнгө көнитмеше менән хатта аҙ-маҙ таныш кеше лә уларҙың уҙ теленә нисек һаҡсыл, һөйөу менән ҡарағандарын белә. «Башҡортостан», 26 июль 2010. «Аяғына баш орһам, аҙ-маҙ яза алырмын, уҙем иҙән ҡалырмын», — тигән уйҙы уйлаған... «Урал батыр». Өмөтбай иң тәуҙә туҙҙырылған донъяһын аҙ-маҙ төҙәтеп, ат, һыйыр алып, крәҫтиән эше менән шөғөлләнмәксе ине. Ғ. Дәүләтшин. Иртәнсәк кәләше, Янһарының билен быуып, битенә аҙ-маҙ тупраҡ һөртә лә, әлеге этте эйәртеп, батшаға ебәрә. Әкиәттән.
АҘМАН Izz. диал. ҡар. тыраж.
АҘМАН II (Р.: бродячий; И.: fond of roaming; T.: gezenti) c.
1. Өйҙә тормай, аҙып-туҙып йөрөүсән.
□ Непоседливый, бродячий. ■ [Ҡунаҡбикә:] Йә, аҙман, ҡайҙа йөрөнөң? Көнө буйы өйҙә тормайһың, мөхәббәтһеҙ. Д. Юлтый.
2. Ситтә йөрөргә яратҡан, йөрөмтәл (малға ҡарата). □ Бродячий (о скотине). Аҙман мал. М [Таңдыса — малдарына:] Аҡрынлағыҙ, аҙмандар, арыттығыҙ һеҙ мине. «Ҡуңыр буға».
3. Тыуған иленән аҙып-туҙып сығып киткән. □ Скитальческий, странствующий. Аҙман кеше.
4. Тәртипһеҙ, тыйнаҡһыҙ. □ Невоспитанный, несдержанный. ■ Әсәйгә шундай тупаҫ һуҙ әйтергә нисек баҙнат итә был [Ғилмияр] ҡәҙерһеҙ... Атай бар саҡта былай тәуфиҡ-һыҙ ҡылана алмаҫ ине, аҙман. Яр. Вәлиев.
5. Төрлө тоҡом ҡатнашҡандан килеп сыҡҡан (малға ҡарата); ҡатнаш тоҡом.
□ Смешанный, перерождённый гибрид (сорт или порода), помесь. Аҙман эт. ■ Тоҡом-ара ҡауыштырыу юлы менән алынған нәҫел аҙман тип атала. Ғ. Байбурин.
6. диал. ҡар. аҙғын 5.
7. диал. ҡар. силсә. Аҙман булыу. Аҙман йоғоу.
АҘМЫ-КҮПМЕ (Р: сколько-то; И.: to some measure; T: az çok) p.
Бер ни тиклем, бер аҙ. □ Сколько-то, немного, более или менее. ■ Гөлйөҙөм йәй-ләугә килгәс, Мәғфурә уҙен аҙмы-купме иркендә хис итеп, иркен тын алып ҡалғандай бул[ды]. Һ. Дәүләтшина. [Ҡотло ата]бер нисә көндән хәле аҙмы-купме арыуланғандай булып, аяҡҡа баҫты. Ғ. Ибраһимов.
АҘНА [фарс. ‘йома’] (Р: неделя; И.: week; T: hafta) и.
1. Дүшәмбенән алып йәкшәмбегә тиклемге ете көндө эсенә алған ваҡыт. □ Неделя. Аҙна буйы. Аҙна һайын. Аҙна аҙағы. Аҙна башы. ■ Киләһе аҙнала әле көндәр йылы торасаҡ, эште тиҙләтергә кәрәк. Р. Солтангәрәев.
2. Ете көндән торған ваҡыт берәмеге. □ Неделя. Бер нисә аҙнанан. ■ Ҡайтып аҙна араһы ваҡыт уткәс, Әхмәди йорт тирәһендәге хужалыҡ эштәре менән булды. Ж. Кейекбаев. Шулай бер нисә аҙна уткәс, Аҡназар ҡапыл аҙ-аҙлап ауыҙына аш ала башлай. Әкиәттән. Көн артынан көн, аҙна артынан аҙна утеп кенә тора. Р. Сыртланов.
♦ Йылан аҙнаһы һөйл. 16 август менән 21 август араһы. □ Змеиная неделя (период с 16 по 21 августа). Урыҫ аҙнаһы һойл. йәкшәмбе. □ Воскресенье.
АҘНАБ АЙҘАР (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Табын ырыуына ҡараған башҡорт аймағының исеме. □ Название родового подразделения башкир-табынцев.
АҘНАГИС и. диал. ҡар. кесаҙна.
АҘНАГӨН и. диал. кар. йәкшәмбе.
АҘНАЙ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
162