Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 169
Поиск по словарям
АЙ
АЗАТ БУЛЫУ (азат бул-) (Р.: быть свободным; И.: be free; T.: özgürlüğüne kavuşmak) ҡ.
Тотҡондан, бойондороҡтан ҡотолоу, иреккә сығыу. □ Быть, стать свободным, освобождаться.
АЗАТ ИТЕҮ (азат ит-) (Р.: освободить; И.: set free; T: kurtarmak) ҡ.
Тотҡондан, бойондороҡтан ҡотҡарыу; ирекле итеү. □ Освободить. // Освобождение. Дошмандан азат итеу. Төрмәнән азат итеу. ■ Мин, аҙамат, һине азат ҡылам, — тине [Кусәк батыр]. — Ҡайҙа барһаң, бынан тыш бәхетең артыр. «Бабсаҡ менән Күсәк».
АЗАТ ИТЕҮСЕ (Р: освободитель; И.: liberator; T.: kurtarıcı) и.
Тотҡондан, бойондороҡтан ҡотҡарыусы; ирекле итеүсе. □ Освободитель. Ҡаланы азат итеуселәр.
АЗАТ ҠЫЛЫУ (азат ҡыл-) ҡ. ҡар. азат итеү.
АЗАТЛЫҠ (азатлығы) (Р: свобода; И.: liberty; T: özgürlük) и.
Ирек, бойондороҡһоҙлоҡ. □ Свобода, воля, независимость. Азатлыҡ хәрәҡәте. Милли азатлыҡ. Азатлыҡ өсөн көрәш. М Миндә лә бит кешелек намыҫы бар, мин азатлыҡ теләйем, әсәм. Ғ. Амантай.
АЗБУКА [рус.] и. ҡар. алфавит.
АЗДА и. диал. ҡар. аждаһа.
АЗДАЙЫЛАН и. диал. ҡар. аждаһа.
АЗИМУТ [ғәр. ‘йүнәлеш’] (Р: азимут; И.: azimuth; T.: azimut) и.
1. астр. Меридиан яҫылығы менән берәй күк есеме йәки күҙәтелгән нәмә аша үткән вертикаль яҫылыҡ араһындағы мөйөш. □ Азимут. Азимутты асыҡлау. Азимут менән барыу.
2. Кәрәкле йүнәлеш менән төньяҡ йүнәлеш араһындағы мөйөш. □ Азимут.
АЗОТ [рус. < фр. azote < гр. а ‘-һыҙ’, zoos ‘йәнле, тере’] (Р: азот; И.: nitrogen; T: azot) и. хим.
Химик элемент, янмай торған төҫһөҙ, еҫһеҙ газ. □ Азот. Азот — аҡһым матдәһе
нең төп элементы. Аҡһым — тере организм, шул иҫәптән уҫемлектәрҙең дә йәшәу, продукт бирсу нигеҙе. Азот бына ошо яғы менән ҡиммәтле элемент, уҫемлек аҙығы ул.
АЗОТ БАКТЕРИНЫ (Р: азотобакте рин; И.: azotobacter; T.: azotobacter) и. биол.
Азотлы бактериялар ярҙамында яһалған ашлама препараты. □ Азотобактерин.
АЗОТ ЙОТОУСЫЛАР (Р: азотопогло-тители; И.: absorber of nitrogen; T.: azot yutucu) u. a.x.
Тупраҡтан азотты күп алыусы үҫемлектәр, иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, етен, картуф һ. б. □ Азотопоглотители.
АЗОТ КИСЛОТАҺЫ (Р: азотная кислота; И.: nitric acid; T: nitrik asit) и. хим.
Тәнде яндыра, ағыулай торған еҫһеҙ, төҫһөҙ шыйыҡлыҡ. □ Азотная кислота.
АЗОТЛАУ (азотла-) (Р: азотировать;
И.: nitrate; T: nitrik aside batırmak) ҡ.
Азотҡа байытыу. □ Азотировать. // Азотирование. Тупраҡты азотлау.
АЗОТЛЫ (Р.: азотистый; И.: azotic; T.: azotlu) с.
Азоттың кислород менән төрлө химик ҡатнашмаһы. □ Азотистый. Азотлы ашлама.
АЗОТОРЕЯ [рус. < лат. azotormhoea] (Р: азоторея; И.: azotorrhea; Т: azotorrhea) и. мед.
Тиҙәк һәм һейҙек менән азотлы матдәләрҙең артыҡ бүленеп сығыуы. □ Азоторея.
АЗОТ ТУПЛАУСЫЛАР (Р: азотопоглотители; И.: absorber of nitrogen; T: azot yutucu) u. a.x.
Тамырҙарында азотты үҙләштерә торған бактериялар тупланған үҫемлектәр: борсаҡ, клевер, люцерна кеүек ҡуҙаҡлы үҫемлектәр. □ Азотопоглотители.
АЗЫ-БОЗО р. диал. ҡар. алан-йолан.
АЗЫҒАН и. диал. ҡар. ялағай. ■ Азыған уйнай ашлыҡ бешер алдынан. Экспедиция материалдарынан.
АЙ I (Р: луна; И.: moon; Т: ау) и.
1. Ер тирәһендә әйләнгән иң яҡын күк есеме, Ерҙең эйәрсене, юлдашы. □ Луна,
169
АЗАТ БУЛЫУ (азат бул-) (Р.: быть свободным; И.: be free; T.: özgürlüğüne kavuşmak) ҡ.
Тотҡондан, бойондороҡтан ҡотолоу, иреккә сығыу. □ Быть, стать свободным, освобождаться.
АЗАТ ИТЕҮ (азат ит-) (Р.: освободить; И.: set free; T: kurtarmak) ҡ.
Тотҡондан, бойондороҡтан ҡотҡарыу; ирекле итеү. □ Освободить. // Освобождение. Дошмандан азат итеу. Төрмәнән азат итеу. ■ Мин, аҙамат, һине азат ҡылам, — тине [Кусәк батыр]. — Ҡайҙа барһаң, бынан тыш бәхетең артыр. «Бабсаҡ менән Күсәк».
АЗАТ ИТЕҮСЕ (Р: освободитель; И.: liberator; T.: kurtarıcı) и.
Тотҡондан, бойондороҡтан ҡотҡарыусы; ирекле итеүсе. □ Освободитель. Ҡаланы азат итеуселәр.
АЗАТ ҠЫЛЫУ (азат ҡыл-) ҡ. ҡар. азат итеү.
АЗАТЛЫҠ (азатлығы) (Р: свобода; И.: liberty; T: özgürlük) и.
Ирек, бойондороҡһоҙлоҡ. □ Свобода, воля, независимость. Азатлыҡ хәрәҡәте. Милли азатлыҡ. Азатлыҡ өсөн көрәш. М Миндә лә бит кешелек намыҫы бар, мин азатлыҡ теләйем, әсәм. Ғ. Амантай.
АЗБУКА [рус.] и. ҡар. алфавит.
АЗДА и. диал. ҡар. аждаһа.
АЗДАЙЫЛАН и. диал. ҡар. аждаһа.
АЗИМУТ [ғәр. ‘йүнәлеш’] (Р: азимут; И.: azimuth; T.: azimut) и.
1. астр. Меридиан яҫылығы менән берәй күк есеме йәки күҙәтелгән нәмә аша үткән вертикаль яҫылыҡ араһындағы мөйөш. □ Азимут. Азимутты асыҡлау. Азимут менән барыу.
2. Кәрәкле йүнәлеш менән төньяҡ йүнәлеш араһындағы мөйөш. □ Азимут.
АЗОТ [рус. < фр. azote < гр. а ‘-һыҙ’, zoos ‘йәнле, тере’] (Р: азот; И.: nitrogen; T: azot) и. хим.
Химик элемент, янмай торған төҫһөҙ, еҫһеҙ газ. □ Азот. Азот — аҡһым матдәһе
нең төп элементы. Аҡһым — тере организм, шул иҫәптән уҫемлектәрҙең дә йәшәу, продукт бирсу нигеҙе. Азот бына ошо яғы менән ҡиммәтле элемент, уҫемлек аҙығы ул.
АЗОТ БАКТЕРИНЫ (Р: азотобакте рин; И.: azotobacter; T.: azotobacter) и. биол.
Азотлы бактериялар ярҙамында яһалған ашлама препараты. □ Азотобактерин.
АЗОТ ЙОТОУСЫЛАР (Р: азотопогло-тители; И.: absorber of nitrogen; T.: azot yutucu) u. a.x.
Тупраҡтан азотты күп алыусы үҫемлектәр, иген культуралары, шәкәр сөгөлдөрө, етен, картуф һ. б. □ Азотопоглотители.
АЗОТ КИСЛОТАҺЫ (Р: азотная кислота; И.: nitric acid; T: nitrik asit) и. хим.
Тәнде яндыра, ағыулай торған еҫһеҙ, төҫһөҙ шыйыҡлыҡ. □ Азотная кислота.
АЗОТЛАУ (азотла-) (Р: азотировать;
И.: nitrate; T: nitrik aside batırmak) ҡ.
Азотҡа байытыу. □ Азотировать. // Азотирование. Тупраҡты азотлау.
АЗОТЛЫ (Р.: азотистый; И.: azotic; T.: azotlu) с.
Азоттың кислород менән төрлө химик ҡатнашмаһы. □ Азотистый. Азотлы ашлама.
АЗОТОРЕЯ [рус. < лат. azotormhoea] (Р: азоторея; И.: azotorrhea; Т: azotorrhea) и. мед.
Тиҙәк һәм һейҙек менән азотлы матдәләрҙең артыҡ бүленеп сығыуы. □ Азоторея.
АЗОТ ТУПЛАУСЫЛАР (Р: азотопоглотители; И.: absorber of nitrogen; T: azot yutucu) u. a.x.
Тамырҙарында азотты үҙләштерә торған бактериялар тупланған үҫемлектәр: борсаҡ, клевер, люцерна кеүек ҡуҙаҡлы үҫемлектәр. □ Азотопоглотители.
АЗЫ-БОЗО р. диал. ҡар. алан-йолан.
АЗЫҒАН и. диал. ҡар. ялағай. ■ Азыған уйнай ашлыҡ бешер алдынан. Экспедиция материалдарынан.
АЙ I (Р: луна; И.: moon; Т: ау) и.
1. Ер тирәһендә әйләнгән иң яҡын күк есеме, Ерҙең эйәрсене, юлдашы. □ Луна,
169