Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 200
Поиск по словарям
АҠ
АҠ V (ағы) (Р.: бельмо; И.: walleye; T.: akçıl gözbebeği) и. мед.
1. Күҙ мөгөҙсәһенә төшкән тап. □ Бельмо. Куҙгә аҡ һалыу.
2. Тырнаҡҡа төшкән тап. □ Белое пятнышко (на ногтях).
3. Ҡайһы бер гинекологик ауырыу ваҡытында килгән эренле бүлендек. □ Бели. Балаятҡынан аҡ килеу.
АҠ VI (ағы) (Р.: символ добра; И.: symbol of purity; T.: iyilik simgesi) и. миф.
Башҡорт мифологияһында изгелек, сафлыҡ, яҡтылыҡ символы. □ В башкирской мифологии символ добра, чистоты, светлого. ■ Мифологияла, ғәҙәттә, аҡ һуҙе булған заттар изге, кешегә бәхет килтереусе, уны ҡурсалаусы итеп һурәтләнә. Ф. Хисамитдинова.
♦ Аҡ күңелле яҡшы уйлы, саф тәбиғәтле. □ С чистой душой, добрый, благожелательный.
АҠАЙ I (P: пучеглазый; И.: goggle-eyed; T: patlak gözlü) с. диал.
Аҡыш. □ Пучеглазый.
АҠАЙ II и.
1. диал. ҡар. ағай.
2. этн. Ҡошсо ырыуының аймағы. □ Подразделение рода кошсы.
АҠАЙТЫУ (аҡайт) (Р: выпучить; И.: goggle (at); T: gözleri fal taşı gibi açmak) ҡ.
1. Күҙҙе ҙур асыу. □ Выпучить (вытаращить) глаза. ■ Ҡара айғыр куҙҙәрен аҡайтты, уға ҡаршы борола биреп, ҡолаҡтарын тырпайтып, тынысһыҙланып тапанды. 3. Ураҡсин.
2. Асыу менән ҡарау. □ Смотреть со злобой, сердито. ■ Мәули яуап биреу урынына ҡустыһына куҙен аҡайтып ҡараны, Һаҙый шорләп ҡуйҙы. Р. Ғабдрахманов.
АҠАЙЫУ (аҡай-, аҡая) (Р: таращиться; И.: stare (at); T: gözleri fal taşı gibi açmak) ҡ.
1. Түңәрәкләнеп, ҙур булып асылыу (куҙгә ҡарата)’, аҡшайыу. □ Таращиться, пучиться (о глазах). ■ Бирешкән, ти, Арыҫ
лан: быуындары тартышҡан, ике куҙе аҡайған, .. тамам хәленән тайған. Ш. Бикҡол.
2. Асыу менән ҡарау; аҡшайыу. □ Смотреть со злобой, сердито. ■ Әмирханов менән Хәйруллин өс көн рәттән аҡайып миңә өндәшмәй йөрөнө. С. Агиш. Гәрәйҙе, ярға ҡыҫылған буре һымаҡ, аҫтан һөҙөп, аҡайып ҡарағас, бөтәһе таныны. Б. Бикбай. • Аҡайған куҙҙә аҡыл юҡ. Әйтем.
♦ Күҙе аҡайҙы кешенең бик ҡурҡҡанын йәки аптырағанын белдергәндә әйтелә.
□ Выражает состояние крайнего удивления, недоумения или сильной боли. ■ [Ерәнсә сәсән:] Ҡулымдағы һәнәкте кургәс, дейеуҙең куҙе аҡайҙы. Әкиәттән. Күҙе аҡайған нимәгәлер иҫе китеп, бик мауығып, бүтән нәмәне күрмәҫ-белмәҫ булып торған кешегә әйтелә.
□ Ничего не видя, не замечая, всецело отдаваться чему-л.
АҠ АЙЫУ (Р: белый медведь; И.: polar bear; T: kutup ayısı) и. зоол.
Төньяҡ ҡотоп райондарында ҡар һәм боҙҙар өҫтөндә йәшәгән айыуҙар ғаиләһенә ҡараған йыртҡыс һөтимәр йәнлек. □ Белый медведь (полярный медведь, северный медведь, морской медведь, ошкуй) (лат. Ursus maritimus). ■ Арктикала инде аҡ айыу минус 35-тә лә өшөмәй. Уның да, пингвиндыҡы кеуек, май ҡатламы ҡалын. Йөнө һауаны, һыуҙы уткәрмәй. «Йәншишмә», № 99, 2010.
АҠ АҠЫҠ (Р: опал; И.: opal; T: opal) и. мин.
1. Аҡһыл төҫтәге минерал таш. Ҡайһы бер төрҙәре аҫыл таш тип иҫәпләнә. □ Опал. Аҡ аҡыҡ ҡашлы йөҙөк.
2. миф. Күҙгә аҡ төшкәнде дауалауҙа ҡулланылған таш. □ Мифологизированный камень, используемый при избавлении от бельма.
АҠ АЛАБУТА (Р: марь белая; И.: chenopodium album; T: sirken) и. бот.
Бер йыллыҡ, 20-150 см буйында, тура, ябай һабаҡлы, ваҡ сәскәле үлән. □ Марь белая (лат. Chenopodium album).
200
АҠ V (ағы) (Р.: бельмо; И.: walleye; T.: akçıl gözbebeği) и. мед.
1. Күҙ мөгөҙсәһенә төшкән тап. □ Бельмо. Куҙгә аҡ һалыу.
2. Тырнаҡҡа төшкән тап. □ Белое пятнышко (на ногтях).
3. Ҡайһы бер гинекологик ауырыу ваҡытында килгән эренле бүлендек. □ Бели. Балаятҡынан аҡ килеу.
АҠ VI (ағы) (Р.: символ добра; И.: symbol of purity; T.: iyilik simgesi) и. миф.
Башҡорт мифологияһында изгелек, сафлыҡ, яҡтылыҡ символы. □ В башкирской мифологии символ добра, чистоты, светлого. ■ Мифологияла, ғәҙәттә, аҡ һуҙе булған заттар изге, кешегә бәхет килтереусе, уны ҡурсалаусы итеп һурәтләнә. Ф. Хисамитдинова.
♦ Аҡ күңелле яҡшы уйлы, саф тәбиғәтле. □ С чистой душой, добрый, благожелательный.
АҠАЙ I (P: пучеглазый; И.: goggle-eyed; T: patlak gözlü) с. диал.
Аҡыш. □ Пучеглазый.
АҠАЙ II и.
1. диал. ҡар. ағай.
2. этн. Ҡошсо ырыуының аймағы. □ Подразделение рода кошсы.
АҠАЙТЫУ (аҡайт) (Р: выпучить; И.: goggle (at); T: gözleri fal taşı gibi açmak) ҡ.
1. Күҙҙе ҙур асыу. □ Выпучить (вытаращить) глаза. ■ Ҡара айғыр куҙҙәрен аҡайтты, уға ҡаршы борола биреп, ҡолаҡтарын тырпайтып, тынысһыҙланып тапанды. 3. Ураҡсин.
2. Асыу менән ҡарау. □ Смотреть со злобой, сердито. ■ Мәули яуап биреу урынына ҡустыһына куҙен аҡайтып ҡараны, Һаҙый шорләп ҡуйҙы. Р. Ғабдрахманов.
АҠАЙЫУ (аҡай-, аҡая) (Р: таращиться; И.: stare (at); T: gözleri fal taşı gibi açmak) ҡ.
1. Түңәрәкләнеп, ҙур булып асылыу (куҙгә ҡарата)’, аҡшайыу. □ Таращиться, пучиться (о глазах). ■ Бирешкән, ти, Арыҫ
лан: быуындары тартышҡан, ике куҙе аҡайған, .. тамам хәленән тайған. Ш. Бикҡол.
2. Асыу менән ҡарау; аҡшайыу. □ Смотреть со злобой, сердито. ■ Әмирханов менән Хәйруллин өс көн рәттән аҡайып миңә өндәшмәй йөрөнө. С. Агиш. Гәрәйҙе, ярға ҡыҫылған буре һымаҡ, аҫтан һөҙөп, аҡайып ҡарағас, бөтәһе таныны. Б. Бикбай. • Аҡайған куҙҙә аҡыл юҡ. Әйтем.
♦ Күҙе аҡайҙы кешенең бик ҡурҡҡанын йәки аптырағанын белдергәндә әйтелә.
□ Выражает состояние крайнего удивления, недоумения или сильной боли. ■ [Ерәнсә сәсән:] Ҡулымдағы һәнәкте кургәс, дейеуҙең куҙе аҡайҙы. Әкиәттән. Күҙе аҡайған нимәгәлер иҫе китеп, бик мауығып, бүтән нәмәне күрмәҫ-белмәҫ булып торған кешегә әйтелә.
□ Ничего не видя, не замечая, всецело отдаваться чему-л.
АҠ АЙЫУ (Р: белый медведь; И.: polar bear; T: kutup ayısı) и. зоол.
Төньяҡ ҡотоп райондарында ҡар һәм боҙҙар өҫтөндә йәшәгән айыуҙар ғаиләһенә ҡараған йыртҡыс һөтимәр йәнлек. □ Белый медведь (полярный медведь, северный медведь, морской медведь, ошкуй) (лат. Ursus maritimus). ■ Арктикала инде аҡ айыу минус 35-тә лә өшөмәй. Уның да, пингвиндыҡы кеуек, май ҡатламы ҡалын. Йөнө һауаны, һыуҙы уткәрмәй. «Йәншишмә», № 99, 2010.
АҠ АҠЫҠ (Р: опал; И.: opal; T: opal) и. мин.
1. Аҡһыл төҫтәге минерал таш. Ҡайһы бер төрҙәре аҫыл таш тип иҫәпләнә. □ Опал. Аҡ аҡыҡ ҡашлы йөҙөк.
2. миф. Күҙгә аҡ төшкәнде дауалауҙа ҡулланылған таш. □ Мифологизированный камень, используемый при избавлении от бельма.
АҠ АЛАБУТА (Р: марь белая; И.: chenopodium album; T: sirken) и. бот.
Бер йыллыҡ, 20-150 см буйында, тура, ябай һабаҡлы, ваҡ сәскәле үлән. □ Марь белая (лат. Chenopodium album).
200