Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 263
Поиск по словарям
АЛЫУ
1. Оҙон ара менән айырылған; йыраҡ; киреһе — яҡын. □ Далёкий, дальний. Алыҫ юл. Алыҫ илдәр. ■ Йондоҙҙарға купме һоҡланһам да, улар алыҫ, бик-бик алыҫта. К. Кинйәбулатова. • Алыҫ ҡунаҡ килеп еткән, ауылдағы йоҡоға киткән. Әйтем. Алыҫ менән яҡынды юртҡан белер. Мәҡәл.
2. Күп ваҡыт араһы менән айырылған.
□ Давний, далёкий. Алыҫ киләсәк. Алыҫ уткәндәр. ■ Алыҫ бала саҡ илендә ғашиҡ булып, куҙ атып йөрөгән Гөлйемешенең аяныслы тарихын Айрат ағаһына һөйләуе Миләушәгә икеләтә ауыр булды. «Йәшлек», 15 август 2009.
3. Бер нисә быуын айырылған. □ Дальний (о родственниках). Алыҫ туған. ■ [Мәғ-фурә:] Сәлимә еңгәм, бахыр, алыҫ булһа ла, Ныязғол ҡайнағаға еңгә тейеш тә баһа. һ. Дәүләтшина.
♦ Алыҫ ерҙе яҡын итеп [килеү] ара алыҫлығына ҡарамай, бик теләп килгәндә әйтелә. □ Прийти, приехать, несмотря на дальность. Алыҫ йөрөйһө юҡ табыуы еңел, әллә ҡайҙан эҙләйһе юҡ тигән мәғәнәлә әйтелә. □ соотв. Рукой подать. Алыҫ китмәгән кәмһ. ныҡ айырылмаған, оҡшаған.
□ соотв. Одного поля ягода. Алыҫ китмәҫ (йәки ҡасмаҫ) кеше хәленән көлөргә, мыҫҡылларға ярамай, тигәнде белдергәндә әйтелә. □ Не избежать и тебе чего-либо. ■ Көлмә, ҡустым, ул рәнйеу һинән дә алыҫ китмәҫ, — тине Мөстәҡим ҡарт. С. Кулибай.
АЛЫҪАЙТЫУ (алыҫайт-) (Р.: отдалять кого-что', И.: hold away; T.: mesafe kurmak) ҡ.
Алыҫ итеү, йырағайтыу. □ Удалять, отдалять кого-что. ■ Алыҫайта төҫлө ҡауышыу көнөн бөгөн эшләмәйсә ҡалған эш. X. Ғиләжев.
АЛЫҪАЙЫУ (алыҫай-, алыҫая) (Р: отдаляться; И.: move away; T.: uzaklaşmak) ҡ.
1. Алыҫ ара алыу; йырағайыу, алыҫлашыу. □ Отдаляться. // Отдаление. ■ Хәҡиҡәт шул: һәр көн алыҫая Зәйнәп менән Сәйҙел араһы. Ғ. Сәләм. Тәуге таныш офоҡ
тарҙан алыҫая һаман арам... Мин бит, һөйөу йырын йырлап, ил халҡының куңелен нурлап, мәңгелеккә китеп барам! А. Игебаев.
2. Ҙур ваҡыт араһы менән айырылыу.
□ Отдаляться, удаляться.
АЛЫҪЛАНЫУ (алыҫлан-) ҡ. ҡар. алыҫайыу.
АЛ ЫҪ Л АТЫУ (алыҫлат-) ҡ. ҡар. алыҫайтыу.
АЛЫҪЛАШТЫРЫУ (алыҫлаштыр-) (Р: отдалять; И.: hold away; T.: uzaklaştırmak) ҡ.
Алыҫҡа, ситкә табан күсереү; алыҫайтыу.
□ Отдалять. Араны алыҫлаштырыу.
АЛЫҪЛАШЫУ (алыҫлаш-) (Р: отдаляться; И.: move off; T.: uzaklaşmak) ҡ.
1. Алыҫҡа, ситкә табан китеү; алыҫайыу.
□ Отдаляться, удаляться. ■ Ҡыуыштарҙан алыҫлашҡан һайын, куңелгә әллә ниндәй шик йугерә. Н. Мусин. Йәй буйы аяуһыҙ ҡояш ҡыҙҙырыуынан ваҡытынан алда көйгәнгә, һары, артабан һорғолт-көрән төҫтәге, ә алыҫлашҡан һайын кукһелләнгән артылыштар, ҡатлау-ҡатлау тауҙар артында, тыуған Башҡортостаным көтә мине. С. Рахманғолов.
2. кусм. Ике аралағы мөнәсәбәттә берҙәмлек хисен юғалтыу; һыуыныу. □ Охладевать, остывать. ■ Куңелдең теләге был ҡыҙҙан алыҫлашыу ине. Т. Йәнәби.
АЛЫҪЛЫҠ (алыҫлығы) (Р: расстояние; И.: distance; T.: mesafe) и.
1. Ике нәмәне айырған ара. □ Расстояние. Алыҫлыҡ берәмеге. ■ Ара алыҫлығы, бәлки, беҙҙе һағындыртыр ине нығыраҡ. Н. Нәжми.
2. Күҙ күреме ергә һуҙылған аралыҡ.
□ Дальность, отдалённость, даль. ■ һыбайлылар юл алдылар ялан алыҫлығына. М. Сөндөклө.
АЛЫУ (ал-) [дойөм төрки ал-, аал-} (Р: брать; И.: take, taking; T.: almak) ҡ.
1. Ҡул (йәки сәнске һ.б. нәмә) менән тотоп үҙеңә ҡабул итеү. □ Брать, поднять, достать, набрать; взять. Ҡулға алыу. Сәнске
263
1. Оҙон ара менән айырылған; йыраҡ; киреһе — яҡын. □ Далёкий, дальний. Алыҫ юл. Алыҫ илдәр. ■ Йондоҙҙарға купме һоҡланһам да, улар алыҫ, бик-бик алыҫта. К. Кинйәбулатова. • Алыҫ ҡунаҡ килеп еткән, ауылдағы йоҡоға киткән. Әйтем. Алыҫ менән яҡынды юртҡан белер. Мәҡәл.
2. Күп ваҡыт араһы менән айырылған.
□ Давний, далёкий. Алыҫ киләсәк. Алыҫ уткәндәр. ■ Алыҫ бала саҡ илендә ғашиҡ булып, куҙ атып йөрөгән Гөлйемешенең аяныслы тарихын Айрат ағаһына һөйләуе Миләушәгә икеләтә ауыр булды. «Йәшлек», 15 август 2009.
3. Бер нисә быуын айырылған. □ Дальний (о родственниках). Алыҫ туған. ■ [Мәғ-фурә:] Сәлимә еңгәм, бахыр, алыҫ булһа ла, Ныязғол ҡайнағаға еңгә тейеш тә баһа. һ. Дәүләтшина.
♦ Алыҫ ерҙе яҡын итеп [килеү] ара алыҫлығына ҡарамай, бик теләп килгәндә әйтелә. □ Прийти, приехать, несмотря на дальность. Алыҫ йөрөйһө юҡ табыуы еңел, әллә ҡайҙан эҙләйһе юҡ тигән мәғәнәлә әйтелә. □ соотв. Рукой подать. Алыҫ китмәгән кәмһ. ныҡ айырылмаған, оҡшаған.
□ соотв. Одного поля ягода. Алыҫ китмәҫ (йәки ҡасмаҫ) кеше хәленән көлөргә, мыҫҡылларға ярамай, тигәнде белдергәндә әйтелә. □ Не избежать и тебе чего-либо. ■ Көлмә, ҡустым, ул рәнйеу һинән дә алыҫ китмәҫ, — тине Мөстәҡим ҡарт. С. Кулибай.
АЛЫҪАЙТЫУ (алыҫайт-) (Р.: отдалять кого-что', И.: hold away; T.: mesafe kurmak) ҡ.
Алыҫ итеү, йырағайтыу. □ Удалять, отдалять кого-что. ■ Алыҫайта төҫлө ҡауышыу көнөн бөгөн эшләмәйсә ҡалған эш. X. Ғиләжев.
АЛЫҪАЙЫУ (алыҫай-, алыҫая) (Р: отдаляться; И.: move away; T.: uzaklaşmak) ҡ.
1. Алыҫ ара алыу; йырағайыу, алыҫлашыу. □ Отдаляться. // Отдаление. ■ Хәҡиҡәт шул: һәр көн алыҫая Зәйнәп менән Сәйҙел араһы. Ғ. Сәләм. Тәуге таныш офоҡ
тарҙан алыҫая һаман арам... Мин бит, һөйөу йырын йырлап, ил халҡының куңелен нурлап, мәңгелеккә китеп барам! А. Игебаев.
2. Ҙур ваҡыт араһы менән айырылыу.
□ Отдаляться, удаляться.
АЛЫҪЛАНЫУ (алыҫлан-) ҡ. ҡар. алыҫайыу.
АЛ ЫҪ Л АТЫУ (алыҫлат-) ҡ. ҡар. алыҫайтыу.
АЛЫҪЛАШТЫРЫУ (алыҫлаштыр-) (Р: отдалять; И.: hold away; T.: uzaklaştırmak) ҡ.
Алыҫҡа, ситкә табан күсереү; алыҫайтыу.
□ Отдалять. Араны алыҫлаштырыу.
АЛЫҪЛАШЫУ (алыҫлаш-) (Р: отдаляться; И.: move off; T.: uzaklaşmak) ҡ.
1. Алыҫҡа, ситкә табан китеү; алыҫайыу.
□ Отдаляться, удаляться. ■ Ҡыуыштарҙан алыҫлашҡан һайын, куңелгә әллә ниндәй шик йугерә. Н. Мусин. Йәй буйы аяуһыҙ ҡояш ҡыҙҙырыуынан ваҡытынан алда көйгәнгә, һары, артабан һорғолт-көрән төҫтәге, ә алыҫлашҡан һайын кукһелләнгән артылыштар, ҡатлау-ҡатлау тауҙар артында, тыуған Башҡортостаным көтә мине. С. Рахманғолов.
2. кусм. Ике аралағы мөнәсәбәттә берҙәмлек хисен юғалтыу; һыуыныу. □ Охладевать, остывать. ■ Куңелдең теләге был ҡыҙҙан алыҫлашыу ине. Т. Йәнәби.
АЛЫҪЛЫҠ (алыҫлығы) (Р: расстояние; И.: distance; T.: mesafe) и.
1. Ике нәмәне айырған ара. □ Расстояние. Алыҫлыҡ берәмеге. ■ Ара алыҫлығы, бәлки, беҙҙе һағындыртыр ине нығыраҡ. Н. Нәжми.
2. Күҙ күреме ергә һуҙылған аралыҡ.
□ Дальность, отдалённость, даль. ■ һыбайлылар юл алдылар ялан алыҫлығына. М. Сөндөклө.
АЛЫУ (ал-) [дойөм төрки ал-, аал-} (Р: брать; И.: take, taking; T.: almak) ҡ.
1. Ҡул (йәки сәнске һ.б. нәмә) менән тотоп үҙеңә ҡабул итеү. □ Брать, поднять, достать, набрать; взять. Ҡулға алыу. Сәнске
263