Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 286
Поиск по словарям
АҢҠАЙЫУ
һунарсы был батырға, — Шурәлене нисек итеп аңҡайтырға? С. Кинйәкәй.
АҢҠАЙЫУ (аңҡай-, аңҡая) (Р.: откинуть голову; И.: open wide one’s mouth; T.: yukarıya bakmak) ҡ.
1. Башты саңҡайтып, ауыҙ асып өҫкә ҡарау. □ Откинуть голову, смотреть вверх, разевать рот. ■ [Балалар] бөтәһе лә аңҡайып, ҡояшҡа сағылған күҙҙәрен ҡыҫып тирәк башына ҡараны. 3. Биишева.
2. кусм. Ауыҙҙы асып, аңшайып шаҡ ҡатыу; аптырау. □ Удивиться, разинув рот. Аңҡайып ҡалыу. Аңҡайып ҡатыу.
АҢҠАҠ (аңҡағы) и. диал. ҡар. аңҡау I.
АҢҠАУ I [боронғо ҡыпсаҡ аң + кағ\ (Р: нёбо; И.: palate; T.: damak) и. анат.
Ауыҙ әсенең өҫкө өлөшө; таңлай. □ Нёбо. Алғы аңҡау. Артҡы аңҡау. Йомшаҡ аңҡау. Ҡаты аңҡау.
АҢҠАУ II (Р: глуповатый; И.: silly; T.: saçma) с.
Әйткәнде аңламайыраҡ тора торған; аңра. □ Глуповатый, придурковатый. Аңҡау кеше. Аңҡау булыу.
АҢҠАУ ГАРМОНИЯҺЫ (Р: нёбная гармония; И.: palatal harmony; T.: sesli uyumu) и. лингв.
Тамыр һәм аффикстарҙағы һуҙынҡыларҙың рәт буйынса ярашыуы. □ Нёбная гармония.
АҢҠАУЛАНЫУ (аңҡаулан-) (Р: глупеть; И.: grow stupid; T: salaklaşmak) ҡ.
Аңраға әйләнеү, иҫ-аҡыл томаланыу. □ Глупеть, становиться глупым. Аңҡаула-нып ҡалыу.
АҢҠАУ ӨНДӘРЕ (Р: нёбный звук; И.: palatal sound; T.: palatal sesler) и. лингв.
Аңҡау менән тел ҡатнашлығында яһалған өн. □ Нёбный звук.
АҢҠЫ-МИҢКЕр. диал. аңҡы-тиңке.
АҢҠЫ-ТИҢКЕ (Р.: сам не свой; И.: be not oneself; T.: şaşırmış) p.
1. Иҫ-аҡылды йыя алмаҫ хәлдә, аптыраған, ҡаңғырған хәлдә. □ Сам не свой, не в себе; обалдев. ■ Аңҡы-тиңке бара бер
кеше, газонға ла юлға ҡарамай. К. Кинйәбулатова.
2. Болғанлап, тегеләй-былай сайҡалып.
□ Качаясь, шатаясь. ■ Аңҡы-тиңке атлаған ҡатындарҙы курһәк, иман ҡалмағанмы, тибеҙ. Т. Йосопов.
АҢҠЫТЫУ (аңҡыт-) (Р: распространять запах; И.: be fragrant; T: kokmak) ҡ.
Көслө итеп бөркөлдөрөү (еҫте). □ Издавать, распространять запах, благоухать. ■ Иртәнсәкке иҫкән һалҡынса ел сейә, муйыл сәскәләрен һөйә, уларҙың тәмле еҫен аңҡытып, морон эсен ҡытыҡлап утә. И. Көҫәпҡол.
АҢҠЫУ (аңҡы-) (Р: распространяться (о запахе)', И.: smell (of); T.: koku gelmek) ҡ.
1. Көслө булып бөркөлөү (еҫкә ҡарата).
□ Распространяться (о запахе), пахнуть, исходить. Сәскәнән тәмле еҫ аңҡый. Тәмәке еҫе аңҡый. ■ Ағастарҙың ҡото — йәшел япраҡ, хуш еҫ аңҡый, һауа сафлана. М. Ямалетдинов.
2. кусм. Ныҡ һиҙелеү, асыҡ күренеү.
□ Сильно, ясно ощущаться, чувствоваться. ■ Меҫкен башҡорт ауылын килеп курһәм, аңҡый хәсрәт, улем, гурстан. Ш. Бабич.
АҢҠЫШ I с. диал. ҡар. һоноҡ.
АҢҠЫШ II с. диал. ҡар. аңра.
АҢЛАЙЫШЛЫ I (Р: понятный; И.: understandable; T.: açık) с.
1. Аңлашылып торған, аңлауға еңел, төшөнөрлөк. □ Понятный, ясный, простой, доступный. Китап аңлайышлы тел менән яҙылған.
2. Асыҡ, аныҡ. □ Внятный. Аңлайышлы телмәр.
АҢЛАЙЫШЛЫ II (Р: понятно; И.: un derstandably; Т.: net) р.
Аңлауға еңел, төшөнөрлөк. □ Понятно, доступно. Аңлайышлы итеп әйтеү. ■ Әңгәмәне сал сәсле фән докторы алып барҙы, ул куп илдәр гиҙгән мәғлүмәтле кеше ине, тапшырыуҙы эстәлекле, мауыҡтырғыс аңлайышлы итеп ҡорҙо. X. Тапаҡов.
286
һунарсы был батырға, — Шурәлене нисек итеп аңҡайтырға? С. Кинйәкәй.
АҢҠАЙЫУ (аңҡай-, аңҡая) (Р.: откинуть голову; И.: open wide one’s mouth; T.: yukarıya bakmak) ҡ.
1. Башты саңҡайтып, ауыҙ асып өҫкә ҡарау. □ Откинуть голову, смотреть вверх, разевать рот. ■ [Балалар] бөтәһе лә аңҡайып, ҡояшҡа сағылған күҙҙәрен ҡыҫып тирәк башына ҡараны. 3. Биишева.
2. кусм. Ауыҙҙы асып, аңшайып шаҡ ҡатыу; аптырау. □ Удивиться, разинув рот. Аңҡайып ҡалыу. Аңҡайып ҡатыу.
АҢҠАҠ (аңҡағы) и. диал. ҡар. аңҡау I.
АҢҠАУ I [боронғо ҡыпсаҡ аң + кағ\ (Р: нёбо; И.: palate; T.: damak) и. анат.
Ауыҙ әсенең өҫкө өлөшө; таңлай. □ Нёбо. Алғы аңҡау. Артҡы аңҡау. Йомшаҡ аңҡау. Ҡаты аңҡау.
АҢҠАУ II (Р: глуповатый; И.: silly; T.: saçma) с.
Әйткәнде аңламайыраҡ тора торған; аңра. □ Глуповатый, придурковатый. Аңҡау кеше. Аңҡау булыу.
АҢҠАУ ГАРМОНИЯҺЫ (Р: нёбная гармония; И.: palatal harmony; T.: sesli uyumu) и. лингв.
Тамыр һәм аффикстарҙағы һуҙынҡыларҙың рәт буйынса ярашыуы. □ Нёбная гармония.
АҢҠАУЛАНЫУ (аңҡаулан-) (Р: глупеть; И.: grow stupid; T: salaklaşmak) ҡ.
Аңраға әйләнеү, иҫ-аҡыл томаланыу. □ Глупеть, становиться глупым. Аңҡаула-нып ҡалыу.
АҢҠАУ ӨНДӘРЕ (Р: нёбный звук; И.: palatal sound; T.: palatal sesler) и. лингв.
Аңҡау менән тел ҡатнашлығында яһалған өн. □ Нёбный звук.
АҢҠЫ-МИҢКЕр. диал. аңҡы-тиңке.
АҢҠЫ-ТИҢКЕ (Р.: сам не свой; И.: be not oneself; T.: şaşırmış) p.
1. Иҫ-аҡылды йыя алмаҫ хәлдә, аптыраған, ҡаңғырған хәлдә. □ Сам не свой, не в себе; обалдев. ■ Аңҡы-тиңке бара бер
кеше, газонға ла юлға ҡарамай. К. Кинйәбулатова.
2. Болғанлап, тегеләй-былай сайҡалып.
□ Качаясь, шатаясь. ■ Аңҡы-тиңке атлаған ҡатындарҙы курһәк, иман ҡалмағанмы, тибеҙ. Т. Йосопов.
АҢҠЫТЫУ (аңҡыт-) (Р: распространять запах; И.: be fragrant; T: kokmak) ҡ.
Көслө итеп бөркөлдөрөү (еҫте). □ Издавать, распространять запах, благоухать. ■ Иртәнсәкке иҫкән һалҡынса ел сейә, муйыл сәскәләрен һөйә, уларҙың тәмле еҫен аңҡытып, морон эсен ҡытыҡлап утә. И. Көҫәпҡол.
АҢҠЫУ (аңҡы-) (Р: распространяться (о запахе)', И.: smell (of); T.: koku gelmek) ҡ.
1. Көслө булып бөркөлөү (еҫкә ҡарата).
□ Распространяться (о запахе), пахнуть, исходить. Сәскәнән тәмле еҫ аңҡый. Тәмәке еҫе аңҡый. ■ Ағастарҙың ҡото — йәшел япраҡ, хуш еҫ аңҡый, һауа сафлана. М. Ямалетдинов.
2. кусм. Ныҡ һиҙелеү, асыҡ күренеү.
□ Сильно, ясно ощущаться, чувствоваться. ■ Меҫкен башҡорт ауылын килеп курһәм, аңҡый хәсрәт, улем, гурстан. Ш. Бабич.
АҢҠЫШ I с. диал. ҡар. һоноҡ.
АҢҠЫШ II с. диал. ҡар. аңра.
АҢЛАЙЫШЛЫ I (Р: понятный; И.: understandable; T.: açık) с.
1. Аңлашылып торған, аңлауға еңел, төшөнөрлөк. □ Понятный, ясный, простой, доступный. Китап аңлайышлы тел менән яҙылған.
2. Асыҡ, аныҡ. □ Внятный. Аңлайышлы телмәр.
АҢЛАЙЫШЛЫ II (Р: понятно; И.: un derstandably; Т.: net) р.
Аңлауға еңел, төшөнөрлөк. □ Понятно, доступно. Аңлайышлы итеп әйтеү. ■ Әңгәмәне сал сәсле фән докторы алып барҙы, ул куп илдәр гиҙгән мәғлүмәтле кеше ине, тапшырыуҙы эстәлекле, мауыҡтырғыс аңлайышлы итеп ҡорҙо. X. Тапаҡов.
286