Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 294
Поиск по словарям
АПТЫРАШ
Алтынбайҙың ҡул-аяғын сырмап, санаға һалдылар. 3. Ураҡсин.
2. Сара тапмай, ни хәл итергә лә белмәй уйға ҡалыу. □ Находиться, быть в безвыходном или затруднительном положении. Аптырап ҡалыу. ■ Урал, ни эшләргә, ҡайҙа барырға, тип аптырап торғанда, арҡаһына ауыр тоҡ йөкмәгән бик һылыу бер ҡыҙ уҙып барғанын куреп алды, ти. «Урал батыр».
• Аптыраған ҡатын абышҡаһын атай тигән. Әйтем. Аптыраған өйрәк арты менән кулгә сумған. Мәҡәл.
3. Ниндәйҙер ҡыйын хәлдән интегеү; яфаланыу. □ Мучиться. Йоҡлай алмай аптырау.
4. Нимәгәлер мохтажлыҡ кисереү, мохтаж булыу. □ Нуждаться. Бесәнгә аптырау, һыуһыҙ аптырайбыҙ.
АПТЫРАШ (Р.: растерянность; И.: embarrassment; T.: şaşkınlık) и.
Ни эшләргә белмәй сараһыҙ булып, уйға ҡалған хәл. □ Растерянность, замешательство (общее). Аптырашҡа ҡалдырыу. Аптырашта ҡалыу. ■ Мең төрлө уй, ҡатты баш, ни эшләргә лә аптыраш. Ш. Бабич.
• Аптыраш менән йөҙәш икеһе кергән өйҙәш. Мәҡәл.
АПТЫРАШЫУ (аптыраш ) ҡ. урт. ҡар. аптырау, взаимн. от аптырау.
АПҺЫН (Р: жёны родных братьев; И.: relatives’ wives; T.: kardeşlerin eşleri) и.
1. Ағай-эненең ҡатындары (бер-береһенә ҡарата)', килендәш. □ Жёны родных братьев (по отношению к друг другу), сношенницы. ■ Бер атанан тыуған балаларҙың бисәләре бер-береһенә апһын була. Ж. Кейекбаев.
• Апһын ағарып алдыма сыҡмаһын, ҡарайып артымда ҡалмаһын .. Әйтем. Апһының бар ерҙә, көндәшем юҡ, тимә. Әйтем.
2. диал. ҡар. көндәш. • Апһынды апһын курә алмай. Әйтем.
АПҺЫН-ӘЖЕ и. йыйн. ҡар. апһын-әзе.
АПҺЫН-ӘЗЕ (Р: женщины (одной семьи); И.: females of one family; T: hanımlar) и. йыйн.
Ғаиләләге ҡатын-ҡыҙ (апһындар, ҡәйенһеңлеләр һ.б.). □ Женщины (одной семьи). • Ағай-эне татыу булһа, ат куп булыр, апһын-әзе татыу булһа, аш куп булыр. Әйтем.
АПЫЙ (Р.: тётя; И.: sister; T.: abla) и. өндш. диал.
Апайға өндәшкәндә әйтелә. □ Тётя, сестра.
АПЫН-ТОПОН ИТЕҮ (апын-топон ит-) ҡ. ҡар. әпен-төпөн итер.
АПЫРА (Р: болтушка из ржаной муки; И.: mash; T: hamur) и.
Арыш оно буталған мал аҙығы. □ Болтушка из ржаной муки. ■ Малсыларға биҙрә менән апыра ташып яфаланаһы юҡ. Ә. Гәрәев.
АР I [рус. < фр. аге < лат. area ‘майҙан’] (Р: ар; И.: аг; Т.: аг) и.
Йөҙ квадрат метрға тигеҙ булған ер үлсәү берәмеге; гектарҙың йөҙҙән бер өлөшө. □ Ар. Бер ар ер.
АР II (Р: удмурт; И.: Udmurt; Т.: Udmurt) и. иҫк.
Удмурт халҡының башҡорттарҙа йөрөгән әүәлге исеме. □ Удмурт. Ар ҡатыны. Ар халҡы.
АР III (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Йәнәй ырыуының араһы. □ Родовое подразделение енейцев.
АР IV [ғәр. j&] (Р: позор; И.: shame; T: ayıp) и. иҫк.
Оятсылыҡ, намыҫ. □ Позор, стыд, срам. Ярлыға ар килешмәҫ.
АРА I [дөйөм төрки ара\ (Р: промежуток; И.: interval; Т: ага) и.
1. Ике нәмәнең уртаһы, ике нәмәне айырған урын. □ Промежуток. Бармаҡ араһы. Мөгөҙ араһы. Рәт араһы. Тау араһы. ■ Гөлнур шулай һөйләнеп ултыра торғас, ике булмә араһындағы таҡта стенаға йоҙроғо менән бер нисә тапҡыр һуғып ҡуйҙы. М. Тажи.
2. Бер ерҙән икенсе ергә тиклем булған алыҫлыҡ. □ Расстояние. Алыҫ ара. Бер саҡ-
294
Алтынбайҙың ҡул-аяғын сырмап, санаға һалдылар. 3. Ураҡсин.
2. Сара тапмай, ни хәл итергә лә белмәй уйға ҡалыу. □ Находиться, быть в безвыходном или затруднительном положении. Аптырап ҡалыу. ■ Урал, ни эшләргә, ҡайҙа барырға, тип аптырап торғанда, арҡаһына ауыр тоҡ йөкмәгән бик һылыу бер ҡыҙ уҙып барғанын куреп алды, ти. «Урал батыр».
• Аптыраған ҡатын абышҡаһын атай тигән. Әйтем. Аптыраған өйрәк арты менән кулгә сумған. Мәҡәл.
3. Ниндәйҙер ҡыйын хәлдән интегеү; яфаланыу. □ Мучиться. Йоҡлай алмай аптырау.
4. Нимәгәлер мохтажлыҡ кисереү, мохтаж булыу. □ Нуждаться. Бесәнгә аптырау, һыуһыҙ аптырайбыҙ.
АПТЫРАШ (Р.: растерянность; И.: embarrassment; T.: şaşkınlık) и.
Ни эшләргә белмәй сараһыҙ булып, уйға ҡалған хәл. □ Растерянность, замешательство (общее). Аптырашҡа ҡалдырыу. Аптырашта ҡалыу. ■ Мең төрлө уй, ҡатты баш, ни эшләргә лә аптыраш. Ш. Бабич.
• Аптыраш менән йөҙәш икеһе кергән өйҙәш. Мәҡәл.
АПТЫРАШЫУ (аптыраш ) ҡ. урт. ҡар. аптырау, взаимн. от аптырау.
АПҺЫН (Р: жёны родных братьев; И.: relatives’ wives; T.: kardeşlerin eşleri) и.
1. Ағай-эненең ҡатындары (бер-береһенә ҡарата)', килендәш. □ Жёны родных братьев (по отношению к друг другу), сношенницы. ■ Бер атанан тыуған балаларҙың бисәләре бер-береһенә апһын була. Ж. Кейекбаев.
• Апһын ағарып алдыма сыҡмаһын, ҡарайып артымда ҡалмаһын .. Әйтем. Апһының бар ерҙә, көндәшем юҡ, тимә. Әйтем.
2. диал. ҡар. көндәш. • Апһынды апһын курә алмай. Әйтем.
АПҺЫН-ӘЖЕ и. йыйн. ҡар. апһын-әзе.
АПҺЫН-ӘЗЕ (Р: женщины (одной семьи); И.: females of one family; T: hanımlar) и. йыйн.
Ғаиләләге ҡатын-ҡыҙ (апһындар, ҡәйенһеңлеләр һ.б.). □ Женщины (одной семьи). • Ағай-эне татыу булһа, ат куп булыр, апһын-әзе татыу булһа, аш куп булыр. Әйтем.
АПЫЙ (Р.: тётя; И.: sister; T.: abla) и. өндш. диал.
Апайға өндәшкәндә әйтелә. □ Тётя, сестра.
АПЫН-ТОПОН ИТЕҮ (апын-топон ит-) ҡ. ҡар. әпен-төпөн итер.
АПЫРА (Р: болтушка из ржаной муки; И.: mash; T: hamur) и.
Арыш оно буталған мал аҙығы. □ Болтушка из ржаной муки. ■ Малсыларға биҙрә менән апыра ташып яфаланаһы юҡ. Ә. Гәрәев.
АР I [рус. < фр. аге < лат. area ‘майҙан’] (Р: ар; И.: аг; Т.: аг) и.
Йөҙ квадрат метрға тигеҙ булған ер үлсәү берәмеге; гектарҙың йөҙҙән бер өлөшө. □ Ар. Бер ар ер.
АР II (Р: удмурт; И.: Udmurt; Т.: Udmurt) и. иҫк.
Удмурт халҡының башҡорттарҙа йөрөгән әүәлге исеме. □ Удмурт. Ар ҡатыны. Ар халҡы.
АР III (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Йәнәй ырыуының араһы. □ Родовое подразделение енейцев.
АР IV [ғәр. j&] (Р: позор; И.: shame; T: ayıp) и. иҫк.
Оятсылыҡ, намыҫ. □ Позор, стыд, срам. Ярлыға ар килешмәҫ.
АРА I [дөйөм төрки ара\ (Р: промежуток; И.: interval; Т: ага) и.
1. Ике нәмәнең уртаһы, ике нәмәне айырған урын. □ Промежуток. Бармаҡ араһы. Мөгөҙ араһы. Рәт араһы. Тау араһы. ■ Гөлнур шулай һөйләнеп ултыра торғас, ике булмә араһындағы таҡта стенаға йоҙроғо менән бер нисә тапҡыр һуғып ҡуйҙы. М. Тажи.
2. Бер ерҙән икенсе ергә тиклем булған алыҫлыҡ. □ Расстояние. Алыҫ ара. Бер саҡ-
294