Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 326
Поиск по словарям
АРТМАҠ-ШАРТМАҠ
АРТМАҠ-ШАРТМАҠ (Р.: крест накрест; И.: crisscross; T.: çaprazlama) с. диал.
Арҡыс-торҡос. □ Крест-накрест. ■ [Кавалеристар] кукрәктәре артмаҡ-шартмаҡ ҡайыштар менән уралған һоро шинелдәр кейгән. Ғ. Сөләймәнов.
АРТМАЛЫ (Р.: перемётный; И.: pertaining to a weather wane; T.: heybe) c.
Артмаҡлап, артып ебәрмәле. □ Перемётный. Артмалы тоҡ.
АРТМЫШ (Р: пришелец; И.: newcomer; T.: yabancı) и. диал.
Килмешәк. □ Пришелец.
АРТРИТ [рус. < лат. arthritis < гр. arthron ‘быуын’] и. мед. ҡар. быуын шеше. Аллергик артрит. Эренле артрит. Профессиональ артрит. Ревматизм артриты. Туберкулез артриты.
АРТРОЗ [рус. < лат. arthrosis < гр. arthron] (Р.: артроз; И.: arthrosis; T.: eklem) и. мед.
Быуындағы кимерсәк туҡымаһының дегенерацияһы, тарҡалыуы. □ Артроз. Деформациялы артроз.
АРТРОПЛАСТИКА [рус. < лат. arthro-plastica] (P.: артропластика; И.: arthroplasties; Т.: arthroplasties) и. мед.
Быуындарҙың функцияһын ҡайтарыу өсөн зарарланған ерҙәрен алмаштырыусы хирургик операция. □ Артропластика.
АРТСҮМЕС и. диал. ҡар. соңҡа.
АРТТА (Р: сзади; И.: behind; T.: arkada) р.
1. Артҡы яҡта. □ Сзади, позади. ■ Әхмәди ҙә, ат егеп, фронттан байтаҡ артта обоз менән йөрөнө. Ж. Кейекбаев. Шул саҡ артта тағы ҡоро ботаҡ һынды, ер һелкенде. Р. Камал. Мискәле һөйрәткеһе менән ул [Биктимер] артта ҡалды. К. Мәргән. Елдәй етеҙ ҡола бейә, бутән аттарҙы байтаҡ артта ҡалдырып, бәйге тотҡалары янынан уҙып киткәйне инде. Ә. Хәкимов.
2. Үтеп киткән заманда. □ Позади, в прошлом. Артта ҡалды ауыр замандар.
3. кусм. Эш һөҙөмтәһе, тормош кимәле яғынан кемдәндер кәм, түбән. □ Отставать
в чём. ■ Уның ҡайһы бер һабаҡташтарынан артта ҡалыуы ғәжәп тә тугел ине. Д. Бүләков.
АРТТАН I (Р: сзади; И.: from behind; T.: arkadan) р.
1. Артҡы яҡтан. □ Сзади, следом. ■ [Бикбай] әллә юрый бер аҙ алға ебәреп, арттан атырға уйланылармы икән тип, тиҙ генә кәртәгә ышыҡланырға, сугәләй төшөргә тырышты. И. Насыри. [Зәһурә] яр ситендә куктәге самолётҡа ҡарап ҡулдарын йәйеп, самолёт булып торған сағында уны синыфташ малайы арттан этеп ебәрмәһенме!.. Ф. Аҡбулатова.
2. Ниҙец дә булһа һуңынан; аҙаҡ. □ После, следом. Арттан килеу. ■ Сәлихе атты эйәрләп менде лә китеп тә барҙы. Юлдашы арттан эйәрҙе. Ә. Хәкимов. Арттан килеп еткән Ҡәнзәфәр Салауатты торғоҙҙо һәм һалдатты салҡан әйләндерҙе. Б. Рафиҡов. • Асыу алдан йөрөр, аҡыл арттан йөрөр. Мәҡәл.
АРТТАН II (Р: с, за; И.: behind; T.: arkadan) бәйл.
Эйл. клш. зат алмаштары менән килеп кемдер арҡыры берәй нәмә тапшырыуҙы, ебәреүҙе белдерә. □ С, за (послелог срод. п.). Хатты һинең арттан ебәрәм.
АРТТАН ЙӨРӨҮ (арттан йөрө ) (Р: идти за кем-л:, И.: go; T.: ardından yürümek) ҡ.
1. Берәйһенең артынан эйәреп атлау. □ Идти за кем-л.
2. ҡар. артынан йөрөү.
АРТТЫРЫЛЫУ (арттырыл-) ҡ. төш. ҡар. арттырыу 1. страд, от арттырыу.
АРТТЫРЫП ЕБӘРЕҮ (арттырып ебәр-) ҡ. ҡар. арттырыу 3.
АРТТЫРЫП ҮТӘҮ (арттырып үтә-) (Р: перевыполнить; И.: surpass; T: geçmek) ҡ.
Теге йәки был эште арттырып башҡарыу. □ Перевыполнить. // Перевыполнение. Планды арттырып утәу.
АРТТЫРЫУ (арттыр-) (Р: увеличивать, приумножать; И.: increase; T: çoğaltmak) ҡ.
326
АРТМАҠ-ШАРТМАҠ (Р.: крест накрест; И.: crisscross; T.: çaprazlama) с. диал.
Арҡыс-торҡос. □ Крест-накрест. ■ [Кавалеристар] кукрәктәре артмаҡ-шартмаҡ ҡайыштар менән уралған һоро шинелдәр кейгән. Ғ. Сөләймәнов.
АРТМАЛЫ (Р.: перемётный; И.: pertaining to a weather wane; T.: heybe) c.
Артмаҡлап, артып ебәрмәле. □ Перемётный. Артмалы тоҡ.
АРТМЫШ (Р: пришелец; И.: newcomer; T.: yabancı) и. диал.
Килмешәк. □ Пришелец.
АРТРИТ [рус. < лат. arthritis < гр. arthron ‘быуын’] и. мед. ҡар. быуын шеше. Аллергик артрит. Эренле артрит. Профессиональ артрит. Ревматизм артриты. Туберкулез артриты.
АРТРОЗ [рус. < лат. arthrosis < гр. arthron] (Р.: артроз; И.: arthrosis; T.: eklem) и. мед.
Быуындағы кимерсәк туҡымаһының дегенерацияһы, тарҡалыуы. □ Артроз. Деформациялы артроз.
АРТРОПЛАСТИКА [рус. < лат. arthro-plastica] (P.: артропластика; И.: arthroplasties; Т.: arthroplasties) и. мед.
Быуындарҙың функцияһын ҡайтарыу өсөн зарарланған ерҙәрен алмаштырыусы хирургик операция. □ Артропластика.
АРТСҮМЕС и. диал. ҡар. соңҡа.
АРТТА (Р: сзади; И.: behind; T.: arkada) р.
1. Артҡы яҡта. □ Сзади, позади. ■ Әхмәди ҙә, ат егеп, фронттан байтаҡ артта обоз менән йөрөнө. Ж. Кейекбаев. Шул саҡ артта тағы ҡоро ботаҡ һынды, ер һелкенде. Р. Камал. Мискәле һөйрәткеһе менән ул [Биктимер] артта ҡалды. К. Мәргән. Елдәй етеҙ ҡола бейә, бутән аттарҙы байтаҡ артта ҡалдырып, бәйге тотҡалары янынан уҙып киткәйне инде. Ә. Хәкимов.
2. Үтеп киткән заманда. □ Позади, в прошлом. Артта ҡалды ауыр замандар.
3. кусм. Эш һөҙөмтәһе, тормош кимәле яғынан кемдәндер кәм, түбән. □ Отставать
в чём. ■ Уның ҡайһы бер һабаҡташтарынан артта ҡалыуы ғәжәп тә тугел ине. Д. Бүләков.
АРТТАН I (Р: сзади; И.: from behind; T.: arkadan) р.
1. Артҡы яҡтан. □ Сзади, следом. ■ [Бикбай] әллә юрый бер аҙ алға ебәреп, арттан атырға уйланылармы икән тип, тиҙ генә кәртәгә ышыҡланырға, сугәләй төшөргә тырышты. И. Насыри. [Зәһурә] яр ситендә куктәге самолётҡа ҡарап ҡулдарын йәйеп, самолёт булып торған сағында уны синыфташ малайы арттан этеп ебәрмәһенме!.. Ф. Аҡбулатова.
2. Ниҙец дә булһа һуңынан; аҙаҡ. □ После, следом. Арттан килеу. ■ Сәлихе атты эйәрләп менде лә китеп тә барҙы. Юлдашы арттан эйәрҙе. Ә. Хәкимов. Арттан килеп еткән Ҡәнзәфәр Салауатты торғоҙҙо һәм һалдатты салҡан әйләндерҙе. Б. Рафиҡов. • Асыу алдан йөрөр, аҡыл арттан йөрөр. Мәҡәл.
АРТТАН II (Р: с, за; И.: behind; T.: arkadan) бәйл.
Эйл. клш. зат алмаштары менән килеп кемдер арҡыры берәй нәмә тапшырыуҙы, ебәреүҙе белдерә. □ С, за (послелог срод. п.). Хатты һинең арттан ебәрәм.
АРТТАН ЙӨРӨҮ (арттан йөрө ) (Р: идти за кем-л:, И.: go; T.: ardından yürümek) ҡ.
1. Берәйһенең артынан эйәреп атлау. □ Идти за кем-л.
2. ҡар. артынан йөрөү.
АРТТЫРЫЛЫУ (арттырыл-) ҡ. төш. ҡар. арттырыу 1. страд, от арттырыу.
АРТТЫРЫП ЕБӘРЕҮ (арттырып ебәр-) ҡ. ҡар. арттырыу 3.
АРТТЫРЫП ҮТӘҮ (арттырып үтә-) (Р: перевыполнить; И.: surpass; T: geçmek) ҡ.
Теге йәки был эште арттырып башҡарыу. □ Перевыполнить. // Перевыполнение. Планды арттырып утәу.
АРТТЫРЫУ (арттыр-) (Р: увеличивать, приумножать; И.: increase; T: çoğaltmak) ҡ.
326