Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 339
Поиск по словарям
АСА
ля. ■ [Йыһан — Ғилмигә:] Йоро инде кеше көлдөрөп, арыш боламығы менән. X. Ибраһимов.
АРЫШ II и. диал. кар. артылыш.
АРЫШ III и. диал. кар. тәртә.
АРЫШ АНАҺЫ и. диал. ҡар. арыш атаһы.
АРЫШ АТАҺЫ (Р.: спорынья ржи; И.: ergot; T.: çavdar mahmuzu) и. бот.
1. Арыш башағында була торған оҙон ҡара бәшмәк (медицинала ҡулланыла).
□ Спорынья ржи (лат. Claviceps). Арыш атаһының 30 төрө бар. Ҡыҙыл арыш атаһы ағыулы була.
2. миф. Арыш баҫыуы эйәһе. □ Дух ржаного поля.
АРЫШ БАТШАҺЫ и. диал. ҡар. арыш атаһы.
АРЫШБАШ (Р.: житняк; И.: agropyron; T.: buğday otu) и. бот.
Суҡ тамырлы, башы арыш башағына оҡшаш, һыуыҡҡа һәм ҡороға сыҙамлы күп йыллыҡ ҡыяҡлы үлән; бесәй ҡойроғо.
□ Житняк (лат. Agropyron). ■ Донник, люцерна, арышбаш кеуек куп йыллыҡ уләндәр татырлы ерҙә лә яҡшы уҫә. Ғ. Вәлиев.
АРЫШ ИНӘҺЕ и. диал. ҡар. арыш атаһы.
АРЫШ КҮСТЕРӘҺЕ (Р: костёр ржа ной; И.: bromus; T.: buğdaygillerden bir türü) и. бот.
Башаҡлылар ғаиләһенә ҡараған, ваҡ ҡына ялпаҡ башаҡлы ҡыяҡ япраҡлы үлән төрө (бесән өсөн сәселә). □ Костёр ржаной (лат. Bromus secalinus).
АРЫШЛАТА (P: рожью; И.: with rye; T.: çavdar ile)/?.
Арыш көйө, арыш менән. □ Рожью. Арышлата туләу.
АРЫШЛЫҠ (Р: ржище; И.: field from which removed the rye; T.: çavdar kaldırıldığı alan) и.
Арыш сәселгән йәки йыйып алынған ер; арыш баҫыуы. □ Ржище, ржанище. Я Беҙ [һалдаттар] ауыл ситендәге арышлыҡта ятабыҙ. 3. Ураҡсин.
АРЫШ СӘСКӘҺЕ (ЗӘҢГӘРЕ) (Р: ва силёк синий; И.: cornflower; T.: peygamber çiçeği) и. бот.
Ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә ингән, зәңгәр сәскәле, күберәк арыш араһында үҫкән ҡый үләне; зәңгәрсуҡ. □ Василёк синий, василёк полевой (лат. Centaurea су anus).
АРЫШУТ и. диал. ҡар. ялағай. АРЬЕРГАРД и. ҡар. сардауыл.
AC I (Р: голодный; И.: hungry; T.: aç) с.
1. Оҙаҡ ашамаған, ашағыһы килгән, тамағы туҡ түгел. □ Голодный, несытый. Я Ас буренән һаҡ булырға кәрәк, улар бушҡа ғына оломайҙар. Ә. Бикчәнтәев. [Шағәле:] Шым ғына ниндәй ҙә булһа көтөу янына килеп, ас буре шикелле аңдып тороп, берәй һарыҡты эләктереу хатта кәсепкә әйләнеп китте. К. Мәргән. • Ас кешенең асыуы яман. Әйтем. Ас хәлен туҡ белмәҫ, ауырыу хәлен һау белмәҫ. Әйтем. Ас тамағым, тыныс ҡолағым. Әйтем. Астан ҡаҙан аҫтырма. Әйтем.
2. кусм. Ҡаҡса, ябыҡ, нәҙек, эскә батҡан.
□ Тощий, тонкий, впалый. Ас яңаҡ. Я Кәшфи — сандыр кәуҙәле, ас яңаҡлы, ябыҡ кешеләргә хас була торған ғәҙәти йөҙ-һынлы, йомоғораҡ характерлы кеше. Д. Бүләков.
3. кусм. Эсе буш, ҡоро көп; туҡ түгел.
□ Пустой. Ас башаҡ. Көнбағыштың еме ас.
♦ Ас ҡарынлай (йәки ҡарынға) ашамаған көйө, ас хәлдә. □ Натощак.
AC II (Р: ас; И.: асе; Т: as) и.
Берәй эштең оҫтаһы. □ Ас.
АСА I (Р: развилина; И.: fork; T: çatal) и.
Бер төптән айырылып киткән бер нисә тармаҡ; айырса, сата. □ Развилина, развилка.
АСА II (Р: квадратный узор на домотканых половиках; И.: checkered pattern; T: kare bezek) и. диал.
1. Балаҫҡа төшөрөлгән дүрткел биҙәк.
□ Квадратный узор на домотканых половиках.
2. миф. Һаҡлау, ҡурсалау көсөнә эйә булған биҙәк. □ Узор, обладающий оберегающей и охраняющей силой.
12*
339
ля. ■ [Йыһан — Ғилмигә:] Йоро инде кеше көлдөрөп, арыш боламығы менән. X. Ибраһимов.
АРЫШ II и. диал. кар. артылыш.
АРЫШ III и. диал. кар. тәртә.
АРЫШ АНАҺЫ и. диал. ҡар. арыш атаһы.
АРЫШ АТАҺЫ (Р.: спорынья ржи; И.: ergot; T.: çavdar mahmuzu) и. бот.
1. Арыш башағында була торған оҙон ҡара бәшмәк (медицинала ҡулланыла).
□ Спорынья ржи (лат. Claviceps). Арыш атаһының 30 төрө бар. Ҡыҙыл арыш атаһы ағыулы була.
2. миф. Арыш баҫыуы эйәһе. □ Дух ржаного поля.
АРЫШ БАТШАҺЫ и. диал. ҡар. арыш атаһы.
АРЫШБАШ (Р.: житняк; И.: agropyron; T.: buğday otu) и. бот.
Суҡ тамырлы, башы арыш башағына оҡшаш, һыуыҡҡа һәм ҡороға сыҙамлы күп йыллыҡ ҡыяҡлы үлән; бесәй ҡойроғо.
□ Житняк (лат. Agropyron). ■ Донник, люцерна, арышбаш кеуек куп йыллыҡ уләндәр татырлы ерҙә лә яҡшы уҫә. Ғ. Вәлиев.
АРЫШ ИНӘҺЕ и. диал. ҡар. арыш атаһы.
АРЫШ КҮСТЕРӘҺЕ (Р: костёр ржа ной; И.: bromus; T.: buğdaygillerden bir türü) и. бот.
Башаҡлылар ғаиләһенә ҡараған, ваҡ ҡына ялпаҡ башаҡлы ҡыяҡ япраҡлы үлән төрө (бесән өсөн сәселә). □ Костёр ржаной (лат. Bromus secalinus).
АРЫШЛАТА (P: рожью; И.: with rye; T.: çavdar ile)/?.
Арыш көйө, арыш менән. □ Рожью. Арышлата туләу.
АРЫШЛЫҠ (Р: ржище; И.: field from which removed the rye; T.: çavdar kaldırıldığı alan) и.
Арыш сәселгән йәки йыйып алынған ер; арыш баҫыуы. □ Ржище, ржанище. Я Беҙ [һалдаттар] ауыл ситендәге арышлыҡта ятабыҙ. 3. Ураҡсин.
АРЫШ СӘСКӘҺЕ (ЗӘҢГӘРЕ) (Р: ва силёк синий; И.: cornflower; T.: peygamber çiçeği) и. бот.
Ҡатмарлы сәскәлеләр ғаиләһенә ингән, зәңгәр сәскәле, күберәк арыш араһында үҫкән ҡый үләне; зәңгәрсуҡ. □ Василёк синий, василёк полевой (лат. Centaurea су anus).
АРЫШУТ и. диал. ҡар. ялағай. АРЬЕРГАРД и. ҡар. сардауыл.
AC I (Р: голодный; И.: hungry; T.: aç) с.
1. Оҙаҡ ашамаған, ашағыһы килгән, тамағы туҡ түгел. □ Голодный, несытый. Я Ас буренән һаҡ булырға кәрәк, улар бушҡа ғына оломайҙар. Ә. Бикчәнтәев. [Шағәле:] Шым ғына ниндәй ҙә булһа көтөу янына килеп, ас буре шикелле аңдып тороп, берәй һарыҡты эләктереу хатта кәсепкә әйләнеп китте. К. Мәргән. • Ас кешенең асыуы яман. Әйтем. Ас хәлен туҡ белмәҫ, ауырыу хәлен һау белмәҫ. Әйтем. Ас тамағым, тыныс ҡолағым. Әйтем. Астан ҡаҙан аҫтырма. Әйтем.
2. кусм. Ҡаҡса, ябыҡ, нәҙек, эскә батҡан.
□ Тощий, тонкий, впалый. Ас яңаҡ. Я Кәшфи — сандыр кәуҙәле, ас яңаҡлы, ябыҡ кешеләргә хас була торған ғәҙәти йөҙ-һынлы, йомоғораҡ характерлы кеше. Д. Бүләков.
3. кусм. Эсе буш, ҡоро көп; туҡ түгел.
□ Пустой. Ас башаҡ. Көнбағыштың еме ас.
♦ Ас ҡарынлай (йәки ҡарынға) ашамаған көйө, ас хәлдә. □ Натощак.
AC II (Р: ас; И.: асе; Т: as) и.
Берәй эштең оҫтаһы. □ Ас.
АСА I (Р: развилина; И.: fork; T: çatal) и.
Бер төптән айырылып киткән бер нисә тармаҡ; айырса, сата. □ Развилина, развилка.
АСА II (Р: квадратный узор на домотканых половиках; И.: checkered pattern; T: kare bezek) и. диал.
1. Балаҫҡа төшөрөлгән дүрткел биҙәк.
□ Квадратный узор на домотканых половиках.
2. миф. Һаҡлау, ҡурсалау көсөнә эйә булған биҙәк. □ Узор, обладающий оберегающей и охраняющей силой.
12*
339