Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 354
Поиск по словарям
AÇ
AÇ I (P.: горностай; И.: ermine; T.: as) и. зоол.
1. һыуһарҙар төркөмөнә ҡараған затлы тиреле, йәйен һоро, ҡышын аҡ төҫтәге йыртҡыс йәнлек. □ Горностай. Аҫ балаһы.
2. Йәнлек. □ Животное.
AÇ II (Р.: низ; И.: bottom; T.: alt) и.
1. Билдәле бер кимәлдән түбән булған тараф; киреһе — өҫ. □ Низ, нижняя часть чего-л. Аҫҡа төшөү. Аҫта тороу. Аҫтан күтәреү. Аҫта ҡалыу. • Аҫтындағын алты ай эҙләгән. Әйтем.
2. Бер нәмәнең түбәнге яғындағы урын.
□ Служебное имя в значении ‘под, под-’. Аяҡ аҫты. Ер аҫты. Иҙән аҫты. Ҡар аҫты. Һыу аҫты. Аҫта ҡалыу. Ҡултыҡ аҫты. ■ Тәү башлап ҡысҡырғанда кәкүк ағастың аҫҡы ботағына ултырһа, йыш һәм оҙаҡ саҡырһа, ул тиҙ һаҡауланмай. Экспедиция материалдарынан. • Күҙҙең аҫты тартһа — илауға. Һынамыш.
3. Һарҡыуҙың түбәнге яғы. □ Низ, нижняя часть, нижняя сторона. Тау аҫты. Яр аҫты. ■ [Раушания] тағы Яйыҡ ярына баҫты. Аҫта шаян тулҡындар уйнай, ят ауаздар сығара. Р. Камал.
4. Малдың аҫтына түшәлгән һалам һ.б.
□ Обычно аҫты (у скотины) подстилка. Малдың аҫтын таҙартыу. ■ Көн дә дәрестән ҡайтҡас, килеп, утлыҡсаға бесән һалып, иртәнгелеккә витаминлы көрпә әҙерләп ҡуйырһың. Мал аҫтын көрәп сығарырһың. «Йәншишмә», № 99, 2010.
5. 3-сө зат эйл., төб., сығн., у.-в. клш. аффикстары менән бәйләүес функцияһында ҡулланыла (ҡар. аҫтына, аҫтынан, аҫтында).
□ Применяется в функции послелога с аффиксами 3 л. род. п., дат.п., твор. п. и местно-времен. падежей.
♦ Аҫҡа һыу инеү берәй төрлө ауыр хәлгә ҡалыу. □ соотв. Сесть на мель. Өҫтө күкәй ҡабығы, аҫты торна тоҙағы тыштан һәйбәт кейенеп, эстә кейеме насар булған кешегә әйтелә. Сынаяҡ аҫты и. ҡар. сынаяҡ 1. Аҫты-өҫкә әйләнеү 1) ҡапланыу, түңкәрелеү.
□ Переворачиваться; 2) бик ныҡ буталыу, пыран-заран килеү. □ Переворачиваться вверх дном.
AÇA (P: узор паласа; И.: kind of carpet pattern; T.: halı bezeği) и.
һуғып эшләнгән биҙәк (балаҫтағы).
□ Узор тканого паласа. ■ Аҫаһына ҡарап, һәр оҫта кемдең ҡул эше икәнен таный. «Йәшлек», 1 апрель 2010.
АҪАБА [ғәр. ‘атай яғынан туған-тыумаса; төркөм’I (Р: вотчинник; И.: great landowner; T.: çiftlik sahibi) и.
1. Нәҫелдән күсә килгән ерҙең хужаһы.
□ Вотчинник. Аҫаба башҡорт. Аҫаба булыу. ■ Тора малай нәҡ атаһы һымаҡ, елкәһендә — һуғыш нужаһы. Бына ҡайҙа ерҙең аҫабаһы, бына кем ул донъя хужаһы!.. Р. Ғарипов. Күренекле мәғрифәтсе-ғалим һәм әҙип Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев та .. аҫаба башҡорт өсөн үҙенең сығышын, йәғни ырыуын белеү — иң мөһим сифаттарҙың береһе, тип яҙып ҡалдырған. М. Нәҙерғолов.
2. иҫк. Ире үлгән ҡатындың муллаға биргәндән ҡалған малы (уны туғандары үҙ-ара бүлешә). □ Скот, подлежащий разделу между родственниками умершего.
3. диал. ҡар. ир бала.
4. этн. Бүләр, юрмый ырыуҙарының аймағы. □ Родовое подразделение башкир-булярцев, юрмийцев.
АҪАБАЛЫҠ (аҫабалығы) (Р: вотчин-ничество; И.: position of great landownership; T.: soyaçekimsel sahibi) и.
Аҫаба булғанлыҡ, ер биләмәһенең нәҫелдән нәҫелгә күскән хужаһы булғанлыҡ.
□ Вотчинничество, наследственный владелец надела. Аҫабалыҡ ҡағыҙы. ■ Ер өсөн ҡан түгеп, һуғыш яһап алғандар үҙҙәренә аҫабалыҡ. Ш. Әминев-Тамъяни.
АҪАЛ [ғәр. ‘килеп сығыш; затлы-лыҡ’] (Р: знатный; И.: noble kin; T.: asıl soy) и. иҫк.
Затлы ырыу. □ Знатный, благородный род. ■ Аҙаматтар, суралар, аҫалда тыуған
354
AÇ I (P.: горностай; И.: ermine; T.: as) и. зоол.
1. һыуһарҙар төркөмөнә ҡараған затлы тиреле, йәйен һоро, ҡышын аҡ төҫтәге йыртҡыс йәнлек. □ Горностай. Аҫ балаһы.
2. Йәнлек. □ Животное.
AÇ II (Р.: низ; И.: bottom; T.: alt) и.
1. Билдәле бер кимәлдән түбән булған тараф; киреһе — өҫ. □ Низ, нижняя часть чего-л. Аҫҡа төшөү. Аҫта тороу. Аҫтан күтәреү. Аҫта ҡалыу. • Аҫтындағын алты ай эҙләгән. Әйтем.
2. Бер нәмәнең түбәнге яғындағы урын.
□ Служебное имя в значении ‘под, под-’. Аяҡ аҫты. Ер аҫты. Иҙән аҫты. Ҡар аҫты. Һыу аҫты. Аҫта ҡалыу. Ҡултыҡ аҫты. ■ Тәү башлап ҡысҡырғанда кәкүк ағастың аҫҡы ботағына ултырһа, йыш һәм оҙаҡ саҡырһа, ул тиҙ һаҡауланмай. Экспедиция материалдарынан. • Күҙҙең аҫты тартһа — илауға. Һынамыш.
3. Һарҡыуҙың түбәнге яғы. □ Низ, нижняя часть, нижняя сторона. Тау аҫты. Яр аҫты. ■ [Раушания] тағы Яйыҡ ярына баҫты. Аҫта шаян тулҡындар уйнай, ят ауаздар сығара. Р. Камал.
4. Малдың аҫтына түшәлгән һалам һ.б.
□ Обычно аҫты (у скотины) подстилка. Малдың аҫтын таҙартыу. ■ Көн дә дәрестән ҡайтҡас, килеп, утлыҡсаға бесән һалып, иртәнгелеккә витаминлы көрпә әҙерләп ҡуйырһың. Мал аҫтын көрәп сығарырһың. «Йәншишмә», № 99, 2010.
5. 3-сө зат эйл., төб., сығн., у.-в. клш. аффикстары менән бәйләүес функцияһында ҡулланыла (ҡар. аҫтына, аҫтынан, аҫтында).
□ Применяется в функции послелога с аффиксами 3 л. род. п., дат.п., твор. п. и местно-времен. падежей.
♦ Аҫҡа һыу инеү берәй төрлө ауыр хәлгә ҡалыу. □ соотв. Сесть на мель. Өҫтө күкәй ҡабығы, аҫты торна тоҙағы тыштан һәйбәт кейенеп, эстә кейеме насар булған кешегә әйтелә. Сынаяҡ аҫты и. ҡар. сынаяҡ 1. Аҫты-өҫкә әйләнеү 1) ҡапланыу, түңкәрелеү.
□ Переворачиваться; 2) бик ныҡ буталыу, пыран-заран килеү. □ Переворачиваться вверх дном.
AÇA (P: узор паласа; И.: kind of carpet pattern; T.: halı bezeği) и.
һуғып эшләнгән биҙәк (балаҫтағы).
□ Узор тканого паласа. ■ Аҫаһына ҡарап, һәр оҫта кемдең ҡул эше икәнен таный. «Йәшлек», 1 апрель 2010.
АҪАБА [ғәр. ‘атай яғынан туған-тыумаса; төркөм’I (Р: вотчинник; И.: great landowner; T.: çiftlik sahibi) и.
1. Нәҫелдән күсә килгән ерҙең хужаһы.
□ Вотчинник. Аҫаба башҡорт. Аҫаба булыу. ■ Тора малай нәҡ атаһы һымаҡ, елкәһендә — һуғыш нужаһы. Бына ҡайҙа ерҙең аҫабаһы, бына кем ул донъя хужаһы!.. Р. Ғарипов. Күренекле мәғрифәтсе-ғалим һәм әҙип Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев та .. аҫаба башҡорт өсөн үҙенең сығышын, йәғни ырыуын белеү — иң мөһим сифаттарҙың береһе, тип яҙып ҡалдырған. М. Нәҙерғолов.
2. иҫк. Ире үлгән ҡатындың муллаға биргәндән ҡалған малы (уны туғандары үҙ-ара бүлешә). □ Скот, подлежащий разделу между родственниками умершего.
3. диал. ҡар. ир бала.
4. этн. Бүләр, юрмый ырыуҙарының аймағы. □ Родовое подразделение башкир-булярцев, юрмийцев.
АҪАБАЛЫҠ (аҫабалығы) (Р: вотчин-ничество; И.: position of great landownership; T.: soyaçekimsel sahibi) и.
Аҫаба булғанлыҡ, ер биләмәһенең нәҫелдән нәҫелгә күскән хужаһы булғанлыҡ.
□ Вотчинничество, наследственный владелец надела. Аҫабалыҡ ҡағыҙы. ■ Ер өсөн ҡан түгеп, һуғыш яһап алғандар үҙҙәренә аҫабалыҡ. Ш. Әминев-Тамъяни.
АҪАЛ [ғәр. ‘килеп сығыш; затлы-лыҡ’] (Р: знатный; И.: noble kin; T.: asıl soy) и. иҫк.
Затлы ырыу. □ Знатный, благородный род. ■ Аҙаматтар, суралар, аҫалда тыуған
354