Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том I. Страница 361
Поиск по словарям
АТАЛЫҠ
1. Ата-бабалар ере, Ватан. □ Родина предков, Родина, отечество. ■ Атайсалдың бөтә мөң-зарҙарын уҙ йөрәге аша уткәр-гән. А. Игебаев. Беҙҙең атайсалыбыҙ Башҡортостан Рәсәйҙә иң тотороҡло, тырыш, тыныс хеҙмәте менән билдәле төбәҡтәрҙән һанала. «Киске Өфө», № 11, 2011.
2. этн. Бөрйән ырыуының аймағы. □ Родовое подразделение башкир-бурзянцев.
АТАЙ-ОЛАТАЙ (Р: предки; И.: ancestors; T.: ata) и. йыйн.
Элекке оло быуындар. □ Предки, прародители. ■ Атай-олатайҙарын, инәй-өлә-сәйҙәрен, туғандарын онотҡан әҙәмдән ниндәйҙер изгелек, мәрхәмәтлек, миһырбанлыҡ көтөуе ҡыйын. М. Нәҙерғолов.
АТАЙ-ӘСӘЙ и. йыйн. ҡар. ата-әсә.
АТАКА [рус. < фр.] и. ҡар. һөжүм.
АТАҠ I (атағы) [боронғо төрки аат-ағ ‘дан; исем’] (Р: прозвище; И.: nickname; T.: lakap) и.
1. Кешегә тағылған исем; ҡушамат.
□ Прозвище.
2. Кемдер тураһында таралған хәбәр; дан. □ Слава. Атаҡ сығыу. ■ Йәшәуҙән дә бөйөгөрәк нимә икән? — Яҡшы исем, яҡшы атаҡ ҡалдырыу. Ә. Әхмәт-Хужа.
АТАҠ II (Р: о; же; ну; И.: indeed; Т.: о; аһ) ымл.
Ғәжәпләнгәндә, аптырағанда әйтелә.
□ Выражает удивление: о, же, ну. ■ Атаҡ, ни һөйләйһең, балаҡайым? Беҙ кешенән кәм торабыҙҙыр шул. Т. Йәнәби.
АТАҠ-АТАҠ ымл. ҡар. атаҡ II. ■ Атаҡ-атаҡ! Был бисәләрҙе ни эшләп сходҡа йыялар тағы?! Б. Ишемғол.
АТАҠАС и. ҡар. атас.
АТАҠЛЫ (Р: знаменитый; И.: famous; T.: meşhur) с.
Илгә исеме танылған; данлы. □ Знаменитый, известный. Атаҡлы ғалим. Атаҡлы йырсы. ■ [Ҡарт:] Мин уҙем дә йәш сағымда атаҡлы батырҙарҙан инем. М. Кәрим.
АТАҠЛЫ ҠОРБАН (Р: посвящённое кому-то жертвоприношение; И.: sort of ritual sacrifice; T.: özel kurban sunma) и. диал.
Кемгәлер атап салынған ҡорбан. □ Посвящённое кому-то жертвоприношение.
АТАЛАНДЫРЫЛЫУ (аталандырыл-) ҡ. төш. ҡар. аталандырыу, страд, от аталандырыу.
АТАЛАНДЫРЫУ (аталандыр-) (Р: оплодотворять; И.: fecundate; T.: döllemek) ҡ.
Ата енес күҙәнәге менән ҡауыштырыу.
□ Оплодотворять, осеменять. Яһалма рә-уештә аталандырыу.
АТАЛАНЫУ (аталан-) [дөйөм төрки ата\ (Р: оплодотворяться; И.: fertilize; T.: döllenmek) ҡ.
1. Ата енес күҙәнәге ҡабул итеү (инә енескә ҡарата). □ Оплодотворяться. // Оплодотворение.
2. диал. ҡар. аташланыу.
АТАЛАШ (Р: единокровный; И.: consanguineous; T.: baba bir) с.
Ата бер, инә башҡа. □ Единокровный. Аталаш апай. Аталаш ҡусты.
АТАЛҒЫ [боронғо төрки ата- ‘быраулау’] (Р: скобель; И.: shaving knife; T.: rende) и.
1. Киле, ялғаш кеүек нәмәнең эсен юна торған йомро йышҡы. □ Скобель, струг. Аталғы бысағы. Ҡасау аталғы.
2. диал. ҡар. бағау.
АТАЛЫ (Р: имеющий отца; И.: having a father; T.: babalı) c.
1. Атаһы булған, атаһы бар. □ Имеющий отца. • Аталы бала арҡалы. Мәҡәл.
2. Ата енесенә ҡауышҡан; аталанған.
□ Оплодотворённый, осеменённый. Аталы йомортҡа.
АТАЛЫ-ИНӘЛЕ (Р: имеющий родителей; И.: having parents; T.: anne-babah) c.
1. Атаһы ла, әсәһе лә булған. □ Имеющий родителей. Аталы-инәле бала.
2. Бер пар, парлы (ҡош-ҡорт тураһында). □ Самец и самка, самец с самкой. Аталы-инәле ҡаҙ.
АТАЛЫҠ (аталығы) [дөйөм төрки ата\ (Р: отцовство; И.: paternity; T.: babalık) и.
1. Ата булыу, атай булғанлыҡ. □ Отцовство. Аталыҡ бурысы. Аталыҡ хисе. Аталыҡ хәстәре куреу.
361
1. Ата-бабалар ере, Ватан. □ Родина предков, Родина, отечество. ■ Атайсалдың бөтә мөң-зарҙарын уҙ йөрәге аша уткәр-гән. А. Игебаев. Беҙҙең атайсалыбыҙ Башҡортостан Рәсәйҙә иң тотороҡло, тырыш, тыныс хеҙмәте менән билдәле төбәҡтәрҙән һанала. «Киске Өфө», № 11, 2011.
2. этн. Бөрйән ырыуының аймағы. □ Родовое подразделение башкир-бурзянцев.
АТАЙ-ОЛАТАЙ (Р: предки; И.: ancestors; T.: ata) и. йыйн.
Элекке оло быуындар. □ Предки, прародители. ■ Атай-олатайҙарын, инәй-өлә-сәйҙәрен, туғандарын онотҡан әҙәмдән ниндәйҙер изгелек, мәрхәмәтлек, миһырбанлыҡ көтөуе ҡыйын. М. Нәҙерғолов.
АТАЙ-ӘСӘЙ и. йыйн. ҡар. ата-әсә.
АТАКА [рус. < фр.] и. ҡар. һөжүм.
АТАҠ I (атағы) [боронғо төрки аат-ағ ‘дан; исем’] (Р: прозвище; И.: nickname; T.: lakap) и.
1. Кешегә тағылған исем; ҡушамат.
□ Прозвище.
2. Кемдер тураһында таралған хәбәр; дан. □ Слава. Атаҡ сығыу. ■ Йәшәуҙән дә бөйөгөрәк нимә икән? — Яҡшы исем, яҡшы атаҡ ҡалдырыу. Ә. Әхмәт-Хужа.
АТАҠ II (Р: о; же; ну; И.: indeed; Т.: о; аһ) ымл.
Ғәжәпләнгәндә, аптырағанда әйтелә.
□ Выражает удивление: о, же, ну. ■ Атаҡ, ни һөйләйһең, балаҡайым? Беҙ кешенән кәм торабыҙҙыр шул. Т. Йәнәби.
АТАҠ-АТАҠ ымл. ҡар. атаҡ II. ■ Атаҡ-атаҡ! Был бисәләрҙе ни эшләп сходҡа йыялар тағы?! Б. Ишемғол.
АТАҠАС и. ҡар. атас.
АТАҠЛЫ (Р: знаменитый; И.: famous; T.: meşhur) с.
Илгә исеме танылған; данлы. □ Знаменитый, известный. Атаҡлы ғалим. Атаҡлы йырсы. ■ [Ҡарт:] Мин уҙем дә йәш сағымда атаҡлы батырҙарҙан инем. М. Кәрим.
АТАҠЛЫ ҠОРБАН (Р: посвящённое кому-то жертвоприношение; И.: sort of ritual sacrifice; T.: özel kurban sunma) и. диал.
Кемгәлер атап салынған ҡорбан. □ Посвящённое кому-то жертвоприношение.
АТАЛАНДЫРЫЛЫУ (аталандырыл-) ҡ. төш. ҡар. аталандырыу, страд, от аталандырыу.
АТАЛАНДЫРЫУ (аталандыр-) (Р: оплодотворять; И.: fecundate; T.: döllemek) ҡ.
Ата енес күҙәнәге менән ҡауыштырыу.
□ Оплодотворять, осеменять. Яһалма рә-уештә аталандырыу.
АТАЛАНЫУ (аталан-) [дөйөм төрки ата\ (Р: оплодотворяться; И.: fertilize; T.: döllenmek) ҡ.
1. Ата енес күҙәнәге ҡабул итеү (инә енескә ҡарата). □ Оплодотворяться. // Оплодотворение.
2. диал. ҡар. аташланыу.
АТАЛАШ (Р: единокровный; И.: consanguineous; T.: baba bir) с.
Ата бер, инә башҡа. □ Единокровный. Аталаш апай. Аталаш ҡусты.
АТАЛҒЫ [боронғо төрки ата- ‘быраулау’] (Р: скобель; И.: shaving knife; T.: rende) и.
1. Киле, ялғаш кеүек нәмәнең эсен юна торған йомро йышҡы. □ Скобель, струг. Аталғы бысағы. Ҡасау аталғы.
2. диал. ҡар. бағау.
АТАЛЫ (Р: имеющий отца; И.: having a father; T.: babalı) c.
1. Атаһы булған, атаһы бар. □ Имеющий отца. • Аталы бала арҡалы. Мәҡәл.
2. Ата енесенә ҡауышҡан; аталанған.
□ Оплодотворённый, осеменённый. Аталы йомортҡа.
АТАЛЫ-ИНӘЛЕ (Р: имеющий родителей; И.: having parents; T.: anne-babah) c.
1. Атаһы ла, әсәһе лә булған. □ Имеющий родителей. Аталы-инәле бала.
2. Бер пар, парлы (ҡош-ҡорт тураһында). □ Самец и самка, самец с самкой. Аталы-инәле ҡаҙ.
АТАЛЫҠ (аталығы) [дөйөм төрки ата\ (Р: отцовство; И.: paternity; T.: babalık) и.
1. Ата булыу, атай булғанлыҡ. □ Отцовство. Аталыҡ бурысы. Аталыҡ хисе. Аталыҡ хәстәре куреу.
361