Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том II. Страница 383
Поиск по словарям
БУҘАРЫУ
2. миф. Изгеләштерелгән илаһи һәм шул уҡ ваҡытта аҫҡы донъя, үлем символы булып торған көлһыу, күгелйем төҫ. □ Сивый, светло-серый; мифологизированный цвет, имеющий неодназначную символику — сак-ральность, святость, божественность, в то же время цвет смерти, нижнего мира.
БУҘП (Р.: пустой; И.: deserted; T.: boş) с.
1. Кеше биләмәгән, буш ятҡан; ҡола.
□ Пустой, пустынный. Буҙ ялан. Буҙ ҡырҙар.
2. Иркендә йөрөгән, ирекле. □ Независимый, свободный, пользующийся свободой; пущенный на волю (о скоте). Буҙ мал.
3. кусм. Донъя йөгөнә егелмәгән; аяулы.
□ Беззаботный. Буҙ бала. ■ [Фәузиә:] Эй, Ихсанбай, балаҡайым... Ошо мәл һин ҡыҙҙарҙың иң һылыуын сиртеп йөрөп әйттерер буҙ егет булыр инең дә һуң... Т. Ғарипова.
4. Яҡыны, иптәше булмаған; яңғыҙ.
□ Одинокий, без пары. Буҙ дөйә. Буҙ өйрәк. ■ Юҡ илдә буҙ баланың ҡото булмаҫ, быҙауы улгән һыйырҙың һөтө булмаҫ. М. Аҡмулла.
БУҘ III (Р.: сокол; И.: falcon; T.: şahin) и. иҫк.
Ыласын. □ Сокол ( лат. Falco). Һауала буҙ осоп йөрөй.
БУҘ IV (Р: шум; И.: uproar; T.: gürültü) и. иҫк.
Ғауға, шау-шыу. □ Шум, крик, гам, галдёж. Буҙ сыҡты. • Киҫекһеҙ кешенән буҙ сыға. Әйтем.
БУҘҮ и. ҡар. бүҙ. Буҙ кулдәк.
БУҘА I [дөйөм төрки боза ‘һыра’] (Р: буза; И.: boza; T.: boza) и. этн.
Һоло, арыш, арпа йәки бойҙай ярмаһынан ҡайнатып әсеткән милли эсемлек. □ Буза (национальный напиток, приготовленный из зёрен овса, ржи, ячменя или пшеницы). Буҙа ҡойоу. Буҙа һөҙөу.
БУҘА II (Р: жимолость; И.: elder; Т: mürver) и. бот. диал.
Айыу баланы. □ Жимолость (xsn.Lonicera). Буҙа тигән ағасты кургәнең бармы?
БУҘАҒЫЙ и. диал. ҡар. буҙа I.
БУҘ АҠ Л АУ (буҙаҡла-) (Р: ткать в красную и белую полоску; И.: weave in red and white pattern; T.: kırmızı ve beyaz çizgili dokumak) ҡ. туҡ.
Буй-буй ҡыҙыл итеү (киндерҙе). □ Ткать в красную и белую полоску. Буҙаҡлап балаҫ һуғыу. Таҫтамалдарҙы ҡыҙыл киҙе менән буҙаҡлап һуҡтылар.
БУҘАМЫҠЛАНЫУ (буҙамыҡлан-) (Р: тронуться (о льде)', И.: break cice; T: buzlar çözülmek) ҡ. диал.
Боҙ ҡуҙғалыу. □ Тронуться (о льде). Буҙамыҡлана башланы.
БУҘ АН I (Р: название родового подразделения башкир; И.: name of a Bashkir clanal subdivision; T: bir Başkurt soyunun ismi) u. этн.
Табын ҡәбиләһе аймағы. □ Бузан (название родового подразделения башкир племени табын). Буҙан аймағы башҡорто.
БУҘАН II с. диал. ҡар. дыуамал. Буҙан егет.
БУҘАР [рус. будара] (Р: бударка; И.: catamaran; T: katamaran) и. диал.
Ҙур ҡуш кәмә, йөк кәмәһе. □ Бударка (гребное судно); катамаран. Йылға өҫтөндә буҙарҙар йөҙә.
БУҘАРТЫУ (буҙарт-) (Р: делать серым; И.: make grey; T: bozartmak) ҡ.
1. Буҙ төҫкә индереү, буҙ итеү. □ Делать серым. Йөҙҙө буҙартыу.
2. Төҫтө ҡасырыу, төҫһөҙләндереү. □ Делать тусклым. Керҙе буҙартыу.
БУҘАРЫНЫУ (буҙарын-) (Р: сереть; И.: turn grey; T: bozarmak) ҡ.
Төҫ ҡасып, буҙ төҫкә инеү. □ Сереть, становиться серым. Ҡурҡыштан буҙарыныу.
БУҘАРЫУ (буҙар-) [дөйөм төрки бо-зар- ‘буҙарыу’] (Р: сереть; И.: become grey; T: bozarmak) ҡ.
1. Буҙ төҫкә инеү. □ Сереть, становиться серым, тускнеть. Кук йөҙө буҙарҙы. Kep буҙарған. ■ Алтынбай төтөн сығарыуҙан бөтөнләй тыйылып килһә лә, офоҡ сите буҙара башлағас, ҡыу ҡамыш, әрем йыйып, ут тоҡандырып йылынып алды. 3. Ураҡсин.
383
2. миф. Изгеләштерелгән илаһи һәм шул уҡ ваҡытта аҫҡы донъя, үлем символы булып торған көлһыу, күгелйем төҫ. □ Сивый, светло-серый; мифологизированный цвет, имеющий неодназначную символику — сак-ральность, святость, божественность, в то же время цвет смерти, нижнего мира.
БУҘП (Р.: пустой; И.: deserted; T.: boş) с.
1. Кеше биләмәгән, буш ятҡан; ҡола.
□ Пустой, пустынный. Буҙ ялан. Буҙ ҡырҙар.
2. Иркендә йөрөгән, ирекле. □ Независимый, свободный, пользующийся свободой; пущенный на волю (о скоте). Буҙ мал.
3. кусм. Донъя йөгөнә егелмәгән; аяулы.
□ Беззаботный. Буҙ бала. ■ [Фәузиә:] Эй, Ихсанбай, балаҡайым... Ошо мәл һин ҡыҙҙарҙың иң һылыуын сиртеп йөрөп әйттерер буҙ егет булыр инең дә һуң... Т. Ғарипова.
4. Яҡыны, иптәше булмаған; яңғыҙ.
□ Одинокий, без пары. Буҙ дөйә. Буҙ өйрәк. ■ Юҡ илдә буҙ баланың ҡото булмаҫ, быҙауы улгән һыйырҙың һөтө булмаҫ. М. Аҡмулла.
БУҘ III (Р.: сокол; И.: falcon; T.: şahin) и. иҫк.
Ыласын. □ Сокол ( лат. Falco). Һауала буҙ осоп йөрөй.
БУҘ IV (Р: шум; И.: uproar; T.: gürültü) и. иҫк.
Ғауға, шау-шыу. □ Шум, крик, гам, галдёж. Буҙ сыҡты. • Киҫекһеҙ кешенән буҙ сыға. Әйтем.
БУҘҮ и. ҡар. бүҙ. Буҙ кулдәк.
БУҘА I [дөйөм төрки боза ‘һыра’] (Р: буза; И.: boza; T.: boza) и. этн.
Һоло, арыш, арпа йәки бойҙай ярмаһынан ҡайнатып әсеткән милли эсемлек. □ Буза (национальный напиток, приготовленный из зёрен овса, ржи, ячменя или пшеницы). Буҙа ҡойоу. Буҙа һөҙөу.
БУҘА II (Р: жимолость; И.: elder; Т: mürver) и. бот. диал.
Айыу баланы. □ Жимолость (xsn.Lonicera). Буҙа тигән ағасты кургәнең бармы?
БУҘАҒЫЙ и. диал. ҡар. буҙа I.
БУҘ АҠ Л АУ (буҙаҡла-) (Р: ткать в красную и белую полоску; И.: weave in red and white pattern; T.: kırmızı ve beyaz çizgili dokumak) ҡ. туҡ.
Буй-буй ҡыҙыл итеү (киндерҙе). □ Ткать в красную и белую полоску. Буҙаҡлап балаҫ һуғыу. Таҫтамалдарҙы ҡыҙыл киҙе менән буҙаҡлап һуҡтылар.
БУҘАМЫҠЛАНЫУ (буҙамыҡлан-) (Р: тронуться (о льде)', И.: break cice; T: buzlar çözülmek) ҡ. диал.
Боҙ ҡуҙғалыу. □ Тронуться (о льде). Буҙамыҡлана башланы.
БУҘ АН I (Р: название родового подразделения башкир; И.: name of a Bashkir clanal subdivision; T: bir Başkurt soyunun ismi) u. этн.
Табын ҡәбиләһе аймағы. □ Бузан (название родового подразделения башкир племени табын). Буҙан аймағы башҡорто.
БУҘАН II с. диал. ҡар. дыуамал. Буҙан егет.
БУҘАР [рус. будара] (Р: бударка; И.: catamaran; T: katamaran) и. диал.
Ҙур ҡуш кәмә, йөк кәмәһе. □ Бударка (гребное судно); катамаран. Йылға өҫтөндә буҙарҙар йөҙә.
БУҘАРТЫУ (буҙарт-) (Р: делать серым; И.: make grey; T: bozartmak) ҡ.
1. Буҙ төҫкә индереү, буҙ итеү. □ Делать серым. Йөҙҙө буҙартыу.
2. Төҫтө ҡасырыу, төҫһөҙләндереү. □ Делать тусклым. Керҙе буҙартыу.
БУҘАРЫНЫУ (буҙарын-) (Р: сереть; И.: turn grey; T: bozarmak) ҡ.
Төҫ ҡасып, буҙ төҫкә инеү. □ Сереть, становиться серым. Ҡурҡыштан буҙарыныу.
БУҘАРЫУ (буҙар-) [дөйөм төрки бо-зар- ‘буҙарыу’] (Р: сереть; И.: become grey; T: bozarmak) ҡ.
1. Буҙ төҫкә инеү. □ Сереть, становиться серым, тускнеть. Кук йөҙө буҙарҙы. Kep буҙарған. ■ Алтынбай төтөн сығарыуҙан бөтөнләй тыйылып килһә лә, офоҡ сите буҙара башлағас, ҡыу ҡамыш, әрем йыйып, ут тоҡандырып йылынып алды. 3. Ураҡсин.
383