Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 285
Поиск по словарям
ҒӘҘЕЛ
ҒӘДДАРАНӘII [ғәр.-фарс. <>*] (Р.: по-предательски; И.: traitorously; T.: gaddarca) р. иҫк.
Хыянатсыл рәүештә. □ По-предательски, изменнически. Ғәддаранә ҡыланыу. Ғәд-даранә әйтеп ҡуйыу.
ҒӘДЕРI [ғәр. j^] (Р.: измена; И.: treason, betrayal; T.: gaddar) и. иҫк.
1. Хыянат. □ Измена, предательство. Әсе ғәдер. Дуҫлыҡҡа ғәдер.
2. Мәкер, хәйлә. □ Коварство, хитрость. Төрлө ғәдер ҡулланыу. Ғәдер ҡороу. Ғәдергә өйрәтеу. Ғәдер табыу.
ҒӘДЕР II [ғәр. j-^1 (Р: предатель; И.: traitor; T.: gaddar) иҫк. и.
Хыянатсы, алдаҡсы. □ Предатель, плут, хитрец.
ҒӘДЛИӘ [ғәр. Aâbc.] (Р: правосудие; И.: justice; T.: adliye) и. иҫк. кит.
Юстиция. □ Правосудие, юстиция. Ғәдлиә халыҡ комиссарлығы. ■ 1919 йылдың сентябрендә Башҡортостанда ғәдлиә органдары төҙөугә нигеҙ һалына. «Башҡортостан» гәзите сайтынан.
ҒӘДҮ [ғәр. 3^] (Р: враг; И.: enemy; Т.: yağı) и. иҫк.
Дошман. □ Враг. Яһил ғәду. ■ Ғәдуҙәр һәр тарафта куп. Ғ. Соҡорой.
ҒӘДӘД [ғәр. -^] (Р: число; И.: number; T.: adet) и. иҫк.
Һан. □ Число. Билдәһеҙ ғәдәд. Ыңғай ғәдәд.
ҒӘДӘДИ КӘСРИ [ғәр. (р:
дробное число; И.: fractional number; T.: kesirli sayı) и. иҫк.
Кәсер һаны. □ Дробное число.
ҒӘДӘМ [ғәр. (Р: небытие; И.: nonexistence; T.: adem) и. иҫк.
Юҡ булыу, юҡлыҡ. □ Отсутствие, небытие. Барлығына ҡарағанда ғәдәме яҡшы. ■ Донъяның тәбиғәте уҙгәрелмәҫ, бер ваҡытта булмаҫ уға ғәдәм тарыу. М. Ғафури.
ҒӘДӘҮӘТ I [ғәр. ЬН (Р: вражда; И.: enmity, hostility, animosity; T.: adavet) и. иҫк.
1. Дошманлыҡ, асыу һаҡлау. □ Вражда, враждебность. Ғәдәуәт һаҡлау. Ғәдәуәт мөнәсәбәтендә.
2. Нәфрәт, күрә алмау. □ Ненависть, презрение. Ғәдәуәт тойғоһо. Ғәдәуәт бел-дереу. Ғәдәуәт менән.
ҒӘДӘҮӘТ II [ғәр. (Р: скрытно; И.: secretly; T.: gizli) р. иҫк.
Аҫтыртын. □ Скрытно, тайно. ■ Замана хакимы йыланға оҡшар: ғәдәуәт яманлыҡ эшләр. Һ. Салихов.
ҒӘҘҒӘМБӘР [ғәр. (Р.: драгоценный камень; И.: jewel; T.: değerli taş) и. иҫк.
Аҫыл таш. □ Драгоценный камень; амбра. Ғәҙғәмбәр тағыу. Ғәҙғәмбәр эҙләу. Ғәҙ-ғәмбәр һатыу. Ғәҙғәмбәр эшкәртеу. Ғәҙғәмбәр яратыу. ■ Батыр Бабсаҡ бер ҙур тауға еткән, шунда ғәҙғәмбәр, алтын, көмөш, гәуһәр, яҡут, төрлө-төрлө аҫыл таштар — бары шунда. «Бабсаҡ менән Күсәк».
ҒӘҘЕЛ I [ғәр. сШ] (Р: справедливый; И.: just, fair; T.: âdil) с.
1. Дөрөҫлөк яҡлы; дөрөҫ, хаҡ. □ Справедливый, беспристрастный; правый. Ғәҙел ҡануниәт. Ғәҙел судья. Ғәҙел хөкөм. Ғәҙел эш. ■ Аҡъял батыр — бик көслө, ғәҙел әкиәт батыры. Башҡорт мифологияһынан. Ғәскәреңә әмер бирсе, хан, һинең һуҙҙән ғәҙел әмер юҡ, ҡурҡаҡ булһа, ханға ҡәҙер юҡ. М. Кәрим. Ғәҙел хөкөм, суд залында фаш итербеҙ йөҙҙәрен. Бәйеттән. • Аҡ туныңды яманлап, атлас ҡайҙан табырһың? Турәләрҙе яманлап, ғәҙел ҡайҙан табырһың? Мәҡәл. Ғәҙел менән яҡын булһаң, эшең бөтөр, залим менән яҡын булһаң, башың китер. Мәҡәл. Батыр уртаҡ, бай уртаҡ, турәһе ғәҙел бей уртаҡ. Әйтем. Залим турә куп һөйләр, ғәҙел турә аҙ һөйләр. Мәҡәл.
2. Ихтирамлы, кеше күңелен күреүсе. □ Добрый, доброжелательный. ■ Атам, Шөғәип исемендә булып, бик ғәҙел вә куркәм әхлаҡлы, йыуаш вә тыйнаҡ бер әҙәм ине. Р. Фәхретдинов. Матур ҙа, батыр ҙа, ғәҙел дә егет булып уҫте Буранша. 3. Биишева. • Ғәскәр башы ғәҙел булһа, дошман аяҡ аҫтында. Мәҡәл.
285
ҒӘДДАРАНӘII [ғәр.-фарс. <>*] (Р.: по-предательски; И.: traitorously; T.: gaddarca) р. иҫк.
Хыянатсыл рәүештә. □ По-предательски, изменнически. Ғәддаранә ҡыланыу. Ғәд-даранә әйтеп ҡуйыу.
ҒӘДЕРI [ғәр. j^] (Р.: измена; И.: treason, betrayal; T.: gaddar) и. иҫк.
1. Хыянат. □ Измена, предательство. Әсе ғәдер. Дуҫлыҡҡа ғәдер.
2. Мәкер, хәйлә. □ Коварство, хитрость. Төрлө ғәдер ҡулланыу. Ғәдер ҡороу. Ғәдергә өйрәтеу. Ғәдер табыу.
ҒӘДЕР II [ғәр. j-^1 (Р: предатель; И.: traitor; T.: gaddar) иҫк. и.
Хыянатсы, алдаҡсы. □ Предатель, плут, хитрец.
ҒӘДЛИӘ [ғәр. Aâbc.] (Р: правосудие; И.: justice; T.: adliye) и. иҫк. кит.
Юстиция. □ Правосудие, юстиция. Ғәдлиә халыҡ комиссарлығы. ■ 1919 йылдың сентябрендә Башҡортостанда ғәдлиә органдары төҙөугә нигеҙ һалына. «Башҡортостан» гәзите сайтынан.
ҒӘДҮ [ғәр. 3^] (Р: враг; И.: enemy; Т.: yağı) и. иҫк.
Дошман. □ Враг. Яһил ғәду. ■ Ғәдуҙәр һәр тарафта куп. Ғ. Соҡорой.
ҒӘДӘД [ғәр. -^] (Р: число; И.: number; T.: adet) и. иҫк.
Һан. □ Число. Билдәһеҙ ғәдәд. Ыңғай ғәдәд.
ҒӘДӘДИ КӘСРИ [ғәр. (р:
дробное число; И.: fractional number; T.: kesirli sayı) и. иҫк.
Кәсер һаны. □ Дробное число.
ҒӘДӘМ [ғәр. (Р: небытие; И.: nonexistence; T.: adem) и. иҫк.
Юҡ булыу, юҡлыҡ. □ Отсутствие, небытие. Барлығына ҡарағанда ғәдәме яҡшы. ■ Донъяның тәбиғәте уҙгәрелмәҫ, бер ваҡытта булмаҫ уға ғәдәм тарыу. М. Ғафури.
ҒӘДӘҮӘТ I [ғәр. ЬН (Р: вражда; И.: enmity, hostility, animosity; T.: adavet) и. иҫк.
1. Дошманлыҡ, асыу һаҡлау. □ Вражда, враждебность. Ғәдәуәт һаҡлау. Ғәдәуәт мөнәсәбәтендә.
2. Нәфрәт, күрә алмау. □ Ненависть, презрение. Ғәдәуәт тойғоһо. Ғәдәуәт бел-дереу. Ғәдәуәт менән.
ҒӘДӘҮӘТ II [ғәр. (Р: скрытно; И.: secretly; T.: gizli) р. иҫк.
Аҫтыртын. □ Скрытно, тайно. ■ Замана хакимы йыланға оҡшар: ғәдәуәт яманлыҡ эшләр. Һ. Салихов.
ҒӘҘҒӘМБӘР [ғәр. (Р.: драгоценный камень; И.: jewel; T.: değerli taş) и. иҫк.
Аҫыл таш. □ Драгоценный камень; амбра. Ғәҙғәмбәр тағыу. Ғәҙғәмбәр эҙләу. Ғәҙ-ғәмбәр һатыу. Ғәҙғәмбәр эшкәртеу. Ғәҙғәмбәр яратыу. ■ Батыр Бабсаҡ бер ҙур тауға еткән, шунда ғәҙғәмбәр, алтын, көмөш, гәуһәр, яҡут, төрлө-төрлө аҫыл таштар — бары шунда. «Бабсаҡ менән Күсәк».
ҒӘҘЕЛ I [ғәр. сШ] (Р: справедливый; И.: just, fair; T.: âdil) с.
1. Дөрөҫлөк яҡлы; дөрөҫ, хаҡ. □ Справедливый, беспристрастный; правый. Ғәҙел ҡануниәт. Ғәҙел судья. Ғәҙел хөкөм. Ғәҙел эш. ■ Аҡъял батыр — бик көслө, ғәҙел әкиәт батыры. Башҡорт мифологияһынан. Ғәскәреңә әмер бирсе, хан, һинең һуҙҙән ғәҙел әмер юҡ, ҡурҡаҡ булһа, ханға ҡәҙер юҡ. М. Кәрим. Ғәҙел хөкөм, суд залында фаш итербеҙ йөҙҙәрен. Бәйеттән. • Аҡ туныңды яманлап, атлас ҡайҙан табырһың? Турәләрҙе яманлап, ғәҙел ҡайҙан табырһың? Мәҡәл. Ғәҙел менән яҡын булһаң, эшең бөтөр, залим менән яҡын булһаң, башың китер. Мәҡәл. Батыр уртаҡ, бай уртаҡ, турәһе ғәҙел бей уртаҡ. Әйтем. Залим турә куп һөйләр, ғәҙел турә аҙ һөйләр. Мәҡәл.
2. Ихтирамлы, кеше күңелен күреүсе. □ Добрый, доброжелательный. ■ Атам, Шөғәип исемендә булып, бик ғәҙел вә куркәм әхлаҡлы, йыуаш вә тыйнаҡ бер әҙәм ине. Р. Фәхретдинов. Матур ҙа, батыр ҙа, ғәҙел дә егет булып уҫте Буранша. 3. Биишева. • Ғәскәр башы ғәҙел булһа, дошман аяҡ аҫтында. Мәҡәл.
285