Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 330
Поиск по словарям
ДАЛ-ДАЛ ИТТЕРЕҮ
Бәләкәй баланың Аллаға рәхмәт әйтеүе; әппәр итеү; Аллаһы әкбәр әйтеү (уң ҡулының күрһәткес бармағын j [дал ] рәүешендә бөгөп, икенсе ҡулдыңусына тейҙереп, «дал, дал, дал, әппәр!» тип әйтеп, битте һыпырып ҡуйыу). □ Благодарить Аллаха.
ДАЛ-ДАЛ ИТТЕРЕҮ (дал-дал иттер-) (Р.: благодарить Аллаха; И.: Moslem aftermeal rite; T.: Allah’a şükürler olsun) ҡ. этн. диал.
Бәләкәй баланан Аллаға рәхмәт әйттереү; әппәр иттереү; Аллаһы әкбәр әйттереү (уң ҡулының күрһәткес бармағын j [дал] рәүешендә бөгөп, икенсе ҡулдың усына тейҙереп, «дал, дал, дал, әппәр!» тип әйтеп, битте һыпырып ҡуйыу). □ Благодарить Аллаха. ■ Бала ашағандан һуң дал-дал иттереп ҡуябыҙ инде ул. Экспедиция материалдарынан.
ДАЛ-ДАЛ ҠЫЛЫУ (дал-дал ҡыл-) ҡ. ҡар. дал-дал итеү I. Дошманды дал-дал ҡылыу. ■ Шул йыртҡысҡа инде һеҙҙәр барың, тимен, ҡылыс менән ҡарынын ярың, тимен; Хоҙай ҡушһа, залимды дал-дал ҡылып, башына заман ахыр һалың, тимен. Әкиәттән. «Ватып, дал-дал ҡылмаҫ борон, сапсан ас!» — тип, асыу менән аҡыра, ти, дөбөр-шатыр. Әкиәттән.
ДАЛИҒА [ғәр. (Р: судьба; И.: lot; fate; T.: talih) и. иҫк.
Яҙмыш, өлөш. □ Судьба, доля, һәр кемдең үҙ далиғаһы. ■ Беҙ, ахыры, тәңребеҙҙең донъяға яфаларҙы далиға иткән заманға юлыҡтыҡ. «Йәшлек», 16 апрель 2011.
ДАЛИӘ [ғәр. (Р: спорщик; И.:
debater; wrangler T.: münakaşacı) и. иҫк.
Бәхәсләшеүсе, бәхәсләшергә яратҡан кеше. □ Спорщик. Артыҡ далиә ир.
ДАЛИЯ (Р: топор с поперечным лезвием; И.: beekeeper’s axe; T.: balta) и. диал.
Бағау □ Топор с поперечным лезвием (для выдалбливания колодочных ульев и борщей). Үткер далия. Далия һаплау.
ДАЛМАС [боронғо төрки тылмачы] и. диал. ҡар. тылмас. Далмас булып йөрөү. Дал-мас булып эшләү.
ДАЛТАМҒА (Р: тамға башкир-кыпчаков дёмского бассейна; И.: kind of Kypchak brand; T.: damga) и. этн.
Дим буйы ҡыпсаҡтарының тамғаһы.
□ Тамга башкир-кыпчаков дёмского бассейна. Далтамға һуғылған ағас.
ДАЛЫЙЫУ (далый-) (Р.: уклоняться; И.: dodge; evade; T: sıyrılmak) ҡ. диал.
Тайпылыу □ Уклоняться; сторониться. ■ Аҙашмаһаң ярар ине лә. Буран бик көслө. Әллә ҡайҙа далыйып сығып китерһең тип ҡурҡам. Ғ. Дәүләтшин.
ДАЛЬТОНИЗМ [рус. < ингл. Dalton ‘инглиз физигы Дальтон фамилияһынан’] (Р: дальтонизм; И.: daltonism; T: daltonizm, kırmızı yeşil körlüğü) и.
Күҙҙең ҡайһы бер төҫтәрҙе айыра алмау, бутау менән бәйле күҙ ауырыуы. □ Дальтонизм. Дальтонизм күренеше. Дальтонизм менән яфаланыу.
ДАЛЬТОНИК (дальтонигы) [рус.] (Р: дальтоник; И.: colour blind person; T: daltonizm hastası) и. һөйл.
Дальтонизм менән яфаланған кеше.
□ Дальтоник. Дальтониктар өсөн светофор. Дальтониктың төҫ бутауы.
ДАМ [рус. < фр. dame] (Р: дамка; И.: king; T: damaya çıkan taş) и.
Шашка уйынында: ҡаршы яҡ майҙандағы шаҡмаҡтарҙың төпкө рәтенә еткерелеп, шаҡмаҡтарҙа теләгән йүнәлештә йөрөргә хоҡуҡ алған шашка. □ Дамка. Дамды юғалтыу. Дамға сығырға тырышыу.
ДАМА [рус. < фр. dame < лат. domina ‘ханым’] (Р: дама; И.: female partner; dame; T: dam) и.
1. Француз һәм инглиз телле илдәрҙә юғары ҡатламға, элитаға ҡараған, власҡа эйә булған ҡатын-ҡыҙ. □ Дама. Күренекле дама.
2. Оло йәштәге интеллигент ҡатын-ҡыҙ. □ Интеллигентная пожилая женщина. Автобусҡа оло ғына дама ултырҙы.
3. һөйл. Ҡатын кеше. □ Женщина, һөйкөмлө генә дама.
330
Бәләкәй баланың Аллаға рәхмәт әйтеүе; әппәр итеү; Аллаһы әкбәр әйтеү (уң ҡулының күрһәткес бармағын j [дал ] рәүешендә бөгөп, икенсе ҡулдыңусына тейҙереп, «дал, дал, дал, әппәр!» тип әйтеп, битте һыпырып ҡуйыу). □ Благодарить Аллаха.
ДАЛ-ДАЛ ИТТЕРЕҮ (дал-дал иттер-) (Р.: благодарить Аллаха; И.: Moslem aftermeal rite; T.: Allah’a şükürler olsun) ҡ. этн. диал.
Бәләкәй баланан Аллаға рәхмәт әйттереү; әппәр иттереү; Аллаһы әкбәр әйттереү (уң ҡулының күрһәткес бармағын j [дал] рәүешендә бөгөп, икенсе ҡулдың усына тейҙереп, «дал, дал, дал, әппәр!» тип әйтеп, битте һыпырып ҡуйыу). □ Благодарить Аллаха. ■ Бала ашағандан һуң дал-дал иттереп ҡуябыҙ инде ул. Экспедиция материалдарынан.
ДАЛ-ДАЛ ҠЫЛЫУ (дал-дал ҡыл-) ҡ. ҡар. дал-дал итеү I. Дошманды дал-дал ҡылыу. ■ Шул йыртҡысҡа инде һеҙҙәр барың, тимен, ҡылыс менән ҡарынын ярың, тимен; Хоҙай ҡушһа, залимды дал-дал ҡылып, башына заман ахыр һалың, тимен. Әкиәттән. «Ватып, дал-дал ҡылмаҫ борон, сапсан ас!» — тип, асыу менән аҡыра, ти, дөбөр-шатыр. Әкиәттән.
ДАЛИҒА [ғәр. (Р: судьба; И.: lot; fate; T.: talih) и. иҫк.
Яҙмыш, өлөш. □ Судьба, доля, һәр кемдең үҙ далиғаһы. ■ Беҙ, ахыры, тәңребеҙҙең донъяға яфаларҙы далиға иткән заманға юлыҡтыҡ. «Йәшлек», 16 апрель 2011.
ДАЛИӘ [ғәр. (Р: спорщик; И.:
debater; wrangler T.: münakaşacı) и. иҫк.
Бәхәсләшеүсе, бәхәсләшергә яратҡан кеше. □ Спорщик. Артыҡ далиә ир.
ДАЛИЯ (Р: топор с поперечным лезвием; И.: beekeeper’s axe; T.: balta) и. диал.
Бағау □ Топор с поперечным лезвием (для выдалбливания колодочных ульев и борщей). Үткер далия. Далия һаплау.
ДАЛМАС [боронғо төрки тылмачы] и. диал. ҡар. тылмас. Далмас булып йөрөү. Дал-мас булып эшләү.
ДАЛТАМҒА (Р: тамға башкир-кыпчаков дёмского бассейна; И.: kind of Kypchak brand; T.: damga) и. этн.
Дим буйы ҡыпсаҡтарының тамғаһы.
□ Тамга башкир-кыпчаков дёмского бассейна. Далтамға һуғылған ағас.
ДАЛЫЙЫУ (далый-) (Р.: уклоняться; И.: dodge; evade; T: sıyrılmak) ҡ. диал.
Тайпылыу □ Уклоняться; сторониться. ■ Аҙашмаһаң ярар ине лә. Буран бик көслө. Әллә ҡайҙа далыйып сығып китерһең тип ҡурҡам. Ғ. Дәүләтшин.
ДАЛЬТОНИЗМ [рус. < ингл. Dalton ‘инглиз физигы Дальтон фамилияһынан’] (Р: дальтонизм; И.: daltonism; T: daltonizm, kırmızı yeşil körlüğü) и.
Күҙҙең ҡайһы бер төҫтәрҙе айыра алмау, бутау менән бәйле күҙ ауырыуы. □ Дальтонизм. Дальтонизм күренеше. Дальтонизм менән яфаланыу.
ДАЛЬТОНИК (дальтонигы) [рус.] (Р: дальтоник; И.: colour blind person; T: daltonizm hastası) и. һөйл.
Дальтонизм менән яфаланған кеше.
□ Дальтоник. Дальтониктар өсөн светофор. Дальтониктың төҫ бутауы.
ДАМ [рус. < фр. dame] (Р: дамка; И.: king; T: damaya çıkan taş) и.
Шашка уйынында: ҡаршы яҡ майҙандағы шаҡмаҡтарҙың төпкө рәтенә еткерелеп, шаҡмаҡтарҙа теләгән йүнәлештә йөрөргә хоҡуҡ алған шашка. □ Дамка. Дамды юғалтыу. Дамға сығырға тырышыу.
ДАМА [рус. < фр. dame < лат. domina ‘ханым’] (Р: дама; И.: female partner; dame; T: dam) и.
1. Француз һәм инглиз телле илдәрҙә юғары ҡатламға, элитаға ҡараған, власҡа эйә булған ҡатын-ҡыҙ. □ Дама. Күренекле дама.
2. Оло йәштәге интеллигент ҡатын-ҡыҙ. □ Интеллигентная пожилая женщина. Автобусҡа оло ғына дама ултырҙы.
3. һөйл. Ҡатын кеше. □ Женщина, һөйкөмлө генә дама.
330