Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 339
Поиск по словарям
ДАРМАН
ДАРВИНИСТИК (Р.: дарвинистский; И.: Darwinian; T.: Darvincilik) с.
Дарвинизмға нигеҙләнгән, дарвинизмға мөнәсәбәтле. □ Дарвинистский. Дарвинистик ҡараш. Дарвинистик йүнәлеш.
ДАРВИНСЫ (Р.: дарвинист; И.: Darwinian, Darwinist; T.: Darvinci) и.
Дарвин тәғлимәтен яҡлаусы, таратыусы. □ Дарвинист; последователь, сторонник дарвинизма. Дарвинсы күҙлегенән иҫбатлау.
ДАРГИН (Р: даргинец; И.: Darghinian; Т.: Dargin) и. этн.
Дағстан Республикаһында йәшәгән халыҡтарҙың береһе һәм шул халыҡтың бер кешеһе (кавказ телдәренең береһендә һөйләшә). □ Даргинец. Даргин халҡы. Даргиндарҙың күпселеге Дағстанда йәшәй. Даргин әҙәбиәте.
ДАРГИНСА (Р: по-даргински; И.: in Dargwa; T.: Dargince) р.
1. Даргин телендә. □ По-даргински, на даргинском языке. Даргинса һөйләшеү. Дар-гинса яҙыу.
2. Даргиндар кеүек, даргин халҡына хас.
□ По-даргински. Даргинса йырлау.
ДАРДАР (Р: ясень; И.: ash (tree); T.: dişbudak) и. бот.
Зәйтүн ағастары ғаиләһенә ҡараған ҡыйғас япраҡлы, ҡаты олонло бейек ағас (төрлө нәмә яһауҙа ҡулланыла)} ҡорос ағас. □ Ясень (лат. Fraxinus). Дардар үҫтереү.
ДАРЕЛИСЛАМ [ғәр. (Р: му-
сульманские страны; И.: Moslem lands; T.: Dâr-ül îslâm) и. иҫк.
Мосолман илдәре. □ Мусульманские страны. Дарелислам илдәренә төрлө ғәрәп илдәре ҡарай.
ДАРЕЛМӨҒӘЛЛИМИН [ғәр. ûA^IjIû] (Р: мужская школа для подготовки учителей; И.: moslem school for boys; T.: erkek öğretmenler okulu) и. иҫк.
Ир уҡытыусы әҙерләй торған уҡыу йорто. □ Мужская школа для подготовки учителей. Дарелмөғәллиминдә уҡыу. Дарелмөғәллиминдә алған һабаҡтар. ■ [Тәҡи:] Мәһәҙи
дарелмөғәллиминдә уҡытыусыларҙың береһен дә ҡалдырмай йыйған. А. Таһиров.
ДАРЕЛМӨҒӘЛЛИМӘТ [ғәр. ouUlljh] (Р: женская школа для подготовки учителей; И.: moslem school for girls; T: kızlar okulu) и. иҫк.
Ҡатын-ҡыҙ уҡытыусы әҙерләй торған уҡыу йорто. □ Женская школа для подготовки учителей. Дарелмөғәллимәт бинаһы. Дарелмөғәллимәттең ятаҡханаһы.
ДАРЕЛФӨНҮН [ғәр. j4 (Р.: университет; И.: university; T: darülfünun) и. иҫк.
Фәндәр йорто, юғары уҡыу йорто; университет. □ Университет, высшее учебное заведение. Дарелфөнүн уҡыусылары. ■ [Сәйфелмөлөк] тәүге мәлдә дин ғилемен өйрәнде, өс йыл уҡығас, иң фекерсән, тырыш шәкерттәр ҡатарында дарелфөнүнгә күсерелде. Ә. Хәкимов.
ДАРЕЛХӘРЕБ [ғәр. jb] (Р.: фронт; И.: front; T.: Dâr-ül harb) и. хәрби. иҫк.
Һуғыш майҙаны, фронт. □ Фронт, театр военных действий. Дарелхәребтә булыу.
ДАРҠАР [фарс. (Р: потребный; И.: necessary, needed; T.: gerekli) с. иҫк.
Ҡулланылышта булған, кәрәккә яраған, кәрәкле булған. □ Потребный, нужный. • Эт тиҙәге дарҡар булһа, донъяға сығыр. Мәҡәл.
Д АРЛАУ (дарла-) ҡ. диал. ҡар. дыулау
3. Аяҡ дарлай. Дарлап һыҙлай.
ДАРМАН [фарс. (Р: сила, мощь; И.: force; power; T.: derman) и.
1. Көс, ҡеүәт, кешенең физик эш башҡара алыу мөмкинлеге; ҡарыу. □ Сила, мощь. Дарман бар. Дарман бөттө. Дарман ҡороу. ■ Дәрт тә, дарман да етерлек икән, әҙәм балаһы еңеп сыға алмаҫ ауырлыҡ бармы ни был донъяла, тип үҙен йыуатырға тырышты [Моратов]. М. Кәрим. [Бүренең] өңдән сығып, һунар урынына килеп еткәнсе, тамам хәлдән тайып, бер аҙым атларлыҡ та дарманы ҡалмағайны, хатта тамағына аҙыҡ бармаҫ төҫлө. Ә. Хәкимов. • Тәнре эше — фарман менән, бәндәнеке — дарман менән. Мәҡәл. Дәрт бар, дарман юҡ. Мәҡәл. Аш тигәндә — йән-фарман, эш тигәндә — юҡ дарман. Әйтем.
339
ДАРВИНИСТИК (Р.: дарвинистский; И.: Darwinian; T.: Darvincilik) с.
Дарвинизмға нигеҙләнгән, дарвинизмға мөнәсәбәтле. □ Дарвинистский. Дарвинистик ҡараш. Дарвинистик йүнәлеш.
ДАРВИНСЫ (Р.: дарвинист; И.: Darwinian, Darwinist; T.: Darvinci) и.
Дарвин тәғлимәтен яҡлаусы, таратыусы. □ Дарвинист; последователь, сторонник дарвинизма. Дарвинсы күҙлегенән иҫбатлау.
ДАРГИН (Р: даргинец; И.: Darghinian; Т.: Dargin) и. этн.
Дағстан Республикаһында йәшәгән халыҡтарҙың береһе һәм шул халыҡтың бер кешеһе (кавказ телдәренең береһендә һөйләшә). □ Даргинец. Даргин халҡы. Даргиндарҙың күпселеге Дағстанда йәшәй. Даргин әҙәбиәте.
ДАРГИНСА (Р: по-даргински; И.: in Dargwa; T.: Dargince) р.
1. Даргин телендә. □ По-даргински, на даргинском языке. Даргинса һөйләшеү. Дар-гинса яҙыу.
2. Даргиндар кеүек, даргин халҡына хас.
□ По-даргински. Даргинса йырлау.
ДАРДАР (Р: ясень; И.: ash (tree); T.: dişbudak) и. бот.
Зәйтүн ағастары ғаиләһенә ҡараған ҡыйғас япраҡлы, ҡаты олонло бейек ағас (төрлө нәмә яһауҙа ҡулланыла)} ҡорос ағас. □ Ясень (лат. Fraxinus). Дардар үҫтереү.
ДАРЕЛИСЛАМ [ғәр. (Р: му-
сульманские страны; И.: Moslem lands; T.: Dâr-ül îslâm) и. иҫк.
Мосолман илдәре. □ Мусульманские страны. Дарелислам илдәренә төрлө ғәрәп илдәре ҡарай.
ДАРЕЛМӨҒӘЛЛИМИН [ғәр. ûA^IjIû] (Р: мужская школа для подготовки учителей; И.: moslem school for boys; T.: erkek öğretmenler okulu) и. иҫк.
Ир уҡытыусы әҙерләй торған уҡыу йорто. □ Мужская школа для подготовки учителей. Дарелмөғәллиминдә уҡыу. Дарелмөғәллиминдә алған һабаҡтар. ■ [Тәҡи:] Мәһәҙи
дарелмөғәллиминдә уҡытыусыларҙың береһен дә ҡалдырмай йыйған. А. Таһиров.
ДАРЕЛМӨҒӘЛЛИМӘТ [ғәр. ouUlljh] (Р: женская школа для подготовки учителей; И.: moslem school for girls; T: kızlar okulu) и. иҫк.
Ҡатын-ҡыҙ уҡытыусы әҙерләй торған уҡыу йорто. □ Женская школа для подготовки учителей. Дарелмөғәллимәт бинаһы. Дарелмөғәллимәттең ятаҡханаһы.
ДАРЕЛФӨНҮН [ғәр. j4 (Р.: университет; И.: university; T: darülfünun) и. иҫк.
Фәндәр йорто, юғары уҡыу йорто; университет. □ Университет, высшее учебное заведение. Дарелфөнүн уҡыусылары. ■ [Сәйфелмөлөк] тәүге мәлдә дин ғилемен өйрәнде, өс йыл уҡығас, иң фекерсән, тырыш шәкерттәр ҡатарында дарелфөнүнгә күсерелде. Ә. Хәкимов.
ДАРЕЛХӘРЕБ [ғәр. jb] (Р.: фронт; И.: front; T.: Dâr-ül harb) и. хәрби. иҫк.
Һуғыш майҙаны, фронт. □ Фронт, театр военных действий. Дарелхәребтә булыу.
ДАРҠАР [фарс. (Р: потребный; И.: necessary, needed; T.: gerekli) с. иҫк.
Ҡулланылышта булған, кәрәккә яраған, кәрәкле булған. □ Потребный, нужный. • Эт тиҙәге дарҡар булһа, донъяға сығыр. Мәҡәл.
Д АРЛАУ (дарла-) ҡ. диал. ҡар. дыулау
3. Аяҡ дарлай. Дарлап һыҙлай.
ДАРМАН [фарс. (Р: сила, мощь; И.: force; power; T.: derman) и.
1. Көс, ҡеүәт, кешенең физик эш башҡара алыу мөмкинлеге; ҡарыу. □ Сила, мощь. Дарман бар. Дарман бөттө. Дарман ҡороу. ■ Дәрт тә, дарман да етерлек икән, әҙәм балаһы еңеп сыға алмаҫ ауырлыҡ бармы ни был донъяла, тип үҙен йыуатырға тырышты [Моратов]. М. Кәрим. [Бүренең] өңдән сығып, һунар урынына килеп еткәнсе, тамам хәлдән тайып, бер аҙым атларлыҡ та дарманы ҡалмағайны, хатта тамағына аҙыҡ бармаҫ төҫлө. Ә. Хәкимов. • Тәнре эше — фарман менән, бәндәнеке — дарман менән. Мәҡәл. Дәрт бар, дарман юҡ. Мәҡәл. Аш тигәндә — йән-фарман, эш тигәндә — юҡ дарман. Әйтем.
339