Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 654
Поиск по словарям
ИГӘТ СУҒЫ
бәхетһеҙ иттең, игәтемдән игелек курмә. «Алдар менән Зөһрә».
ИГӘТ СУҒЫ (Р.: кисть, которая привязывается к скоту невесты с обережной целью; И.: a kind of talisman object; T.: nazarlık) и. этн.
Кәләшкә тәғәйенләнгән малға бәйләй торған суҡ. □ Кисть, которая привязывается к скоту невесты с обережной целью.
■ Ҡыҙ оҙатҡанда уның алып китә торған малына игәт суғы тағалар. Башҡорт мифологияһынан.
ИГӘҮ I (игә-) [боронғо төрки ик-әгу} (Р.: точить; И.: grind; whet; T.: bilemek) ҡ.
1. Игәү менән ышҡып үткерләү. □ Точить. // Точение. Салғы игәу. Бысаҡ игәу. Ҡайсы игәу.
2. Тырнаҡты игәү. □ Пилить ногти.
■ [Нәфисә] буяулы тырнаҡтарын игәргә кереште. Д. Бүләков.
3. кусм. Кешене шелтәләп, өҙлөкһөҙ әрләү. □ Пилить, изводить попрёками, придирками. ■ Шашҡан әсә бутән һуҙ тапманы; ҡыҙына йөҙон асманы, төнө буйы игәп сыҡты. Р. Камал.
♦ Ағас {йәки тешһеҙ, үтмәҫ) игәү бер туҡтауһыҙ әрләп, шелтәләп, теңкәгә тейә торған кешегә ҡарата әйтелә. □ Ворчун, ворчунья. Нимә утмәҫ игәу һымаҡ бер туҡтауһыҙ һөйләнәһең?
ИГӘҮ II(Р.: напильник; И.: file; T: eğe) и.
1. Нимәнелер ышҡып ҡырыу өсөн файҙаланыла торған ваҡ тешле ҡорос ҡорамал. □ Напильник, подпилок. Тимер игәуе. Ҡырлы игәу. ■ [Григорий[ йомро игәу менән йөҙөктөң эсен шымартҡас, эргәләрен тигеҙләргә тотондо. Н. Мусин. Мин лавканан игәу алғас, аптырашты куршеләр. Тапҡанһың алыр нәмә тип, көлөштө куп кешеләр. Т. Арслан. • Ат аяғында бығау бар, бығау киҫер игәу бар. Әйтем.
2. Тырнаҡтарға маникюр яһай торған ҡулайлама; тырнаҡ игәүе. □ Пилка для ногтей. Туңәрәк игәу. Быяла игәу. Тимер игәу. Игәу һатып алыу. Игәу һайлау.
ИГӘҮ III (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of Bashkir clan names; T.ıbir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Бөрйән, тәнгәүер ырыуҙарына ҡараған бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир племени бурзян, тангаур.
ИГӘҮҒОЙРОҠ (игәүғойроғо) и. зоол. диал. ҡар. ҡомаҡ I. Келәттә игәуғойроҡтар кубәйгән, тоҙаҡ һалырға кәрәк.
ИГӘҮЛӘНЕҮ (игәүлән-) ҡ. төш. ҡар. игәү 1,1. страд, от игәү 1,4.
ИГӘҮЛӘП АЛЫУ (игәүләп ал-) (Р.: поточить; И.: sharpen; T: bilemek) ҡ.
1. Игәү менән ышҡып үткерләп алыу.
□ Поточить. Бысаҡты игәуләп алыу.
2. кусм. Мыжып, әрләп алыу. □ Пожурить. Ирҙе игәуләп алыу.
ИГӘҮЛӘП ҠУЙЫУ (игәүләп ҡуй-) ҡ. ҡар. игәүләп алыу 2. Игәуләп ҡуймаһаң ошоно, бер ҙә тыңлашмай.
ИГӘҮЛӘП ТОРОУ (игәүләп тор-) (Р: точить время от времени; И.: sharpen; T: bilemek) ҡ.
1. Ваҡыты-ваҡыты менән нимәнелер ышҡып үткерләп алыу. □ Точить время от времени. Салғыны игәуләп торорға кәрәк.
2. кусм. Әрләштереп тороу. □ Поучить. Баланы игәуләп тормаһаң, тыңлашмай башлай ул.
ИГӘҮЛӘТЕҮ (игәүләт ) ҡ. йөкм. ҡар. игәү 1,1. понуд. от игәү 1,1.
ИГӘҮЛӘҮ (игәүлә-) ҡ. диал. ҡар. игәү 1,1.
ИГӘҮ МОРОН (Р: крохаль; И.: mergus; T: testere gagalı ördek) и. зоол.
Өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған, оҙон яҫы суҡышлы, ырғаҡ кеүек бөгөлөп торған ҙур тырнаҡлы, оҙон муйынлы һыу ҡошо; балыҡсы өйрәк, бөл. □ Крохаль (лат. Mergus). Игәу морондар купселек осраҡта балыҡтар менән туҡланалар. Игәу морондар оҫта сумалар.
ИГӘҮ ЯМҒЫР и. диал. ҡар. быҫҡаҡ ямғыр. Ҡөҙөн игәу ямғыр йонсота.
654
бәхетһеҙ иттең, игәтемдән игелек курмә. «Алдар менән Зөһрә».
ИГӘТ СУҒЫ (Р.: кисть, которая привязывается к скоту невесты с обережной целью; И.: a kind of talisman object; T.: nazarlık) и. этн.
Кәләшкә тәғәйенләнгән малға бәйләй торған суҡ. □ Кисть, которая привязывается к скоту невесты с обережной целью.
■ Ҡыҙ оҙатҡанда уның алып китә торған малына игәт суғы тағалар. Башҡорт мифологияһынан.
ИГӘҮ I (игә-) [боронғо төрки ик-әгу} (Р.: точить; И.: grind; whet; T.: bilemek) ҡ.
1. Игәү менән ышҡып үткерләү. □ Точить. // Точение. Салғы игәу. Бысаҡ игәу. Ҡайсы игәу.
2. Тырнаҡты игәү. □ Пилить ногти.
■ [Нәфисә] буяулы тырнаҡтарын игәргә кереште. Д. Бүләков.
3. кусм. Кешене шелтәләп, өҙлөкһөҙ әрләү. □ Пилить, изводить попрёками, придирками. ■ Шашҡан әсә бутән һуҙ тапманы; ҡыҙына йөҙон асманы, төнө буйы игәп сыҡты. Р. Камал.
♦ Ағас {йәки тешһеҙ, үтмәҫ) игәү бер туҡтауһыҙ әрләп, шелтәләп, теңкәгә тейә торған кешегә ҡарата әйтелә. □ Ворчун, ворчунья. Нимә утмәҫ игәу һымаҡ бер туҡтауһыҙ һөйләнәһең?
ИГӘҮ II(Р.: напильник; И.: file; T: eğe) и.
1. Нимәнелер ышҡып ҡырыу өсөн файҙаланыла торған ваҡ тешле ҡорос ҡорамал. □ Напильник, подпилок. Тимер игәуе. Ҡырлы игәу. ■ [Григорий[ йомро игәу менән йөҙөктөң эсен шымартҡас, эргәләрен тигеҙләргә тотондо. Н. Мусин. Мин лавканан игәу алғас, аптырашты куршеләр. Тапҡанһың алыр нәмә тип, көлөштө куп кешеләр. Т. Арслан. • Ат аяғында бығау бар, бығау киҫер игәу бар. Әйтем.
2. Тырнаҡтарға маникюр яһай торған ҡулайлама; тырнаҡ игәүе. □ Пилка для ногтей. Туңәрәк игәу. Быяла игәу. Тимер игәу. Игәу һатып алыу. Игәу һайлау.
ИГӘҮ III (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of Bashkir clan names; T.ıbir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Бөрйән, тәнгәүер ырыуҙарына ҡараған бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир племени бурзян, тангаур.
ИГӘҮҒОЙРОҠ (игәүғойроғо) и. зоол. диал. ҡар. ҡомаҡ I. Келәттә игәуғойроҡтар кубәйгән, тоҙаҡ һалырға кәрәк.
ИГӘҮЛӘНЕҮ (игәүлән-) ҡ. төш. ҡар. игәү 1,1. страд, от игәү 1,4.
ИГӘҮЛӘП АЛЫУ (игәүләп ал-) (Р.: поточить; И.: sharpen; T: bilemek) ҡ.
1. Игәү менән ышҡып үткерләп алыу.
□ Поточить. Бысаҡты игәуләп алыу.
2. кусм. Мыжып, әрләп алыу. □ Пожурить. Ирҙе игәуләп алыу.
ИГӘҮЛӘП ҠУЙЫУ (игәүләп ҡуй-) ҡ. ҡар. игәүләп алыу 2. Игәуләп ҡуймаһаң ошоно, бер ҙә тыңлашмай.
ИГӘҮЛӘП ТОРОУ (игәүләп тор-) (Р: точить время от времени; И.: sharpen; T: bilemek) ҡ.
1. Ваҡыты-ваҡыты менән нимәнелер ышҡып үткерләп алыу. □ Точить время от времени. Салғыны игәуләп торорға кәрәк.
2. кусм. Әрләштереп тороу. □ Поучить. Баланы игәуләп тормаһаң, тыңлашмай башлай ул.
ИГӘҮЛӘТЕҮ (игәүләт ) ҡ. йөкм. ҡар. игәү 1,1. понуд. от игәү 1,1.
ИГӘҮЛӘҮ (игәүлә-) ҡ. диал. ҡар. игәү 1,1.
ИГӘҮ МОРОН (Р: крохаль; И.: mergus; T: testere gagalı ördek) и. зоол.
Өйрәктәр ғаиләһенә ҡараған, оҙон яҫы суҡышлы, ырғаҡ кеүек бөгөлөп торған ҙур тырнаҡлы, оҙон муйынлы һыу ҡошо; балыҡсы өйрәк, бөл. □ Крохаль (лат. Mergus). Игәу морондар купселек осраҡта балыҡтар менән туҡланалар. Игәу морондар оҫта сумалар.
ИГӘҮ ЯМҒЫР и. диал. ҡар. быҫҡаҡ ямғыр. Ҡөҙөн игәу ямғыр йонсота.
654