Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 677
Поиск по словарям
ИЗОЛЯТОР
ташта эҙе һаҡланып ҡалған. Ошо ваҡыттан был таш изгеләшеп киткән. Экспедиция материалдарынан.
ИЗГЕЛӘШТЕРЕҮ (изгеләш-) (Р:свя-тить; И.: sanctify; T.: kutsallaştırmak) ҡ.
Изгегә әйләндереү. □ Святить, освящать. ■ Юрау мәҡәлдәрендә изгеләштерел-гән йәнлек-хайуан, ҡош-ҡорт образдары аша боронғо тотемистик ҡараштар сағылған тигән фекер топонимика, антропонимика, этнонимия материалдары менән дә нығытыла. Ф. Нәҙершина.
ИЗГЕ РУХ и. дини ҡар. пәйғәмбәр. Изге рухтарға доға ҡылыу.
ИЗҒЫЛАНЫУ (изғылан-) ҡ. ҡар. иҙгеләнеү. ■ [Әҙибә] изғыланған тәнен саҡ ҡуҙғатып, арт һанын һөйрәй биреп саҡ тороп баҫты ла, куҙ алдары ҡараңғыланыуҙан, стена буйлап иҙәнгә шыуып төштө. Г. Ғиззәтуллина.
ИЗҒЫЛАУ (изғыла-) ҡ. ҡар. иҙгеләү.
■ Ҡайһы бер турәләргә эшең менән дә ярауы ҡыйын шул. Оҡшамаһаң изғыларға керешәләр. Г. Ғиззәтуллина.
ИЗДИҺАТҺЫҘ (Р.: бездеятельный; И.: inactive, sluggish; T.: eylemsiz) с. диал.
Дәртһеҙ. □ Бездеятельный. Издиһатһыҙ кеше.
ИЗЕЛ [ғәр. с№!] (Р: сущность, суть; И.: essence; T.: öz) и. иҫк.
Ниҙеңдер төп мәғәнәһе, булмышы, асылы. □ Сущность. Был әҫәрҙен, изеле нимәлә һуң?
ИЗЕМ и. диал. ҡар. сәбәп. Уға изем генә булһын инде. Изем эҙләу. Изем табыу.
ИЗЕН и. диал. ҡар. ризалыҡ.
ИЗЕН БИРЕҮ (изен бир-) ҡ. ҡар. ризалыҡ биреү. ■ [Ҡарт ғифрит:] Бир изен, башлыҡ! Алайым минуете! — ти. Ш. Бабич.
ИЗЕН ИТЕҮ (изен ит-) ҡ. ҡар. ризалыҡ биреү.
ИҘЕНҺЕҘ с. ҡар. ризалыҡһыҙ. Иҙенһеҙ тормошҡа сығыу.
ИЗЕН ҺОРАУ (изен һора-) ҡ. ҡар. ризалыҡ һорау. ■ Шул ваҡыт берәу килгән илай-илай, аяғына баҫа алмай, ҡолай-ҡолай, һөйләшергә Мәсем хандан изен һорап,
башлаған һуҙ һөйләргә. Башҡорт халыҡ ижадынан.
ИЗНИҒАМ I [ғәр. JÂ'] (Р: разрешение; И.: permission, permit; T.: izin) и.
Ирек, рөхсәт. □ Разрешение; свобода, воля. Изниғам алыу. Изниғам биреу. Изниғам һорау.
ИЗНИҒАМ II с. диал. ҡар. тыңлаусан.
ИЗОБАРА [рус. < гр. isos ‘тиң’ + baros ‘ауырлыҡ’] (Р: изобара; И.: isobar; T.: eşbasınç) и.
1. геогр. Картала һауа баҫымы бер төрлө булған урындарҙы тоташтырыусы һыҙыҡ. □ Изобара. Изобараны табыу. Ҡартанан изобараны курһәтеу.
2. физ. Физик дәүмәлдәр араһындағы бәйләнеште даими баҫым ваҡытында һүрәтләүсе һыҙыҡ. □ Изобара.
ИЗОГЛОССА [рус. < гр. isos ‘тиң’ + glössa “тел’] (Р: изоглосса; И.: isogloss; T.: hat) и. лингв.
Телдә, диалектта ниндәйҙер үҙенсәлектең таралғанлығын күрһәткән һыҙыҡ. □ Изо-’ глосса (линия на карте, обозначающая в лингвистической географии границы распространения какого-л. языкового явления). Изоглоссаны билдәләу. Изоглоссаны табыу.
ИЗОЛЯТОР [рус. < фр. isolateur] (Р.: изолятор; И.: insulator; T: yalıtkan) и.
1. физ. Электр тогын үткәрмәй торған материал. □ Изолятор. ■ Оҙон утә курен-мәле һарғылт en — изолятор өсөн бик һәйбәт материал. Интернет селтәренән.
2. тех. Электр үткәргесен беркетә торған быяла йәки ролик. □ Изолятор. ■ Лесхоздың келәтендә биш тонна тимер сым, изоляторҙар, уларҙы ҡуйырға ырғаҡтар ҙа ята. Н. Мусин.
3. Йоғошло ауырыу менән ауырыған кешене, енәйәтселәрҙе, малды һ. б. айырып тота торған урын. □ Изолятор. ■ Иң ҡыйыны — купме йөрөһә лә, ҡасһа ла, Әйуп кире балалар йортона әйләнеп ҡайта торған булды. Башта, ҡорсаңғынан, беттән арындырғансы, изоляторға ябалар. Т. Ғарипова. [Ҡәбир:] Тәнем аҙғын булмағанғамы, бәләкәйҙән урман-
677
ташта эҙе һаҡланып ҡалған. Ошо ваҡыттан был таш изгеләшеп киткән. Экспедиция материалдарынан.
ИЗГЕЛӘШТЕРЕҮ (изгеләш-) (Р:свя-тить; И.: sanctify; T.: kutsallaştırmak) ҡ.
Изгегә әйләндереү. □ Святить, освящать. ■ Юрау мәҡәлдәрендә изгеләштерел-гән йәнлек-хайуан, ҡош-ҡорт образдары аша боронғо тотемистик ҡараштар сағылған тигән фекер топонимика, антропонимика, этнонимия материалдары менән дә нығытыла. Ф. Нәҙершина.
ИЗГЕ РУХ и. дини ҡар. пәйғәмбәр. Изге рухтарға доға ҡылыу.
ИЗҒЫЛАНЫУ (изғылан-) ҡ. ҡар. иҙгеләнеү. ■ [Әҙибә] изғыланған тәнен саҡ ҡуҙғатып, арт һанын һөйрәй биреп саҡ тороп баҫты ла, куҙ алдары ҡараңғыланыуҙан, стена буйлап иҙәнгә шыуып төштө. Г. Ғиззәтуллина.
ИЗҒЫЛАУ (изғыла-) ҡ. ҡар. иҙгеләү.
■ Ҡайһы бер турәләргә эшең менән дә ярауы ҡыйын шул. Оҡшамаһаң изғыларға керешәләр. Г. Ғиззәтуллина.
ИЗДИҺАТҺЫҘ (Р.: бездеятельный; И.: inactive, sluggish; T.: eylemsiz) с. диал.
Дәртһеҙ. □ Бездеятельный. Издиһатһыҙ кеше.
ИЗЕЛ [ғәр. с№!] (Р: сущность, суть; И.: essence; T.: öz) и. иҫк.
Ниҙеңдер төп мәғәнәһе, булмышы, асылы. □ Сущность. Был әҫәрҙен, изеле нимәлә һуң?
ИЗЕМ и. диал. ҡар. сәбәп. Уға изем генә булһын инде. Изем эҙләу. Изем табыу.
ИЗЕН и. диал. ҡар. ризалыҡ.
ИЗЕН БИРЕҮ (изен бир-) ҡ. ҡар. ризалыҡ биреү. ■ [Ҡарт ғифрит:] Бир изен, башлыҡ! Алайым минуете! — ти. Ш. Бабич.
ИЗЕН ИТЕҮ (изен ит-) ҡ. ҡар. ризалыҡ биреү.
ИҘЕНҺЕҘ с. ҡар. ризалыҡһыҙ. Иҙенһеҙ тормошҡа сығыу.
ИЗЕН ҺОРАУ (изен һора-) ҡ. ҡар. ризалыҡ һорау. ■ Шул ваҡыт берәу килгән илай-илай, аяғына баҫа алмай, ҡолай-ҡолай, һөйләшергә Мәсем хандан изен һорап,
башлаған һуҙ һөйләргә. Башҡорт халыҡ ижадынан.
ИЗНИҒАМ I [ғәр. JÂ'] (Р: разрешение; И.: permission, permit; T.: izin) и.
Ирек, рөхсәт. □ Разрешение; свобода, воля. Изниғам алыу. Изниғам биреу. Изниғам һорау.
ИЗНИҒАМ II с. диал. ҡар. тыңлаусан.
ИЗОБАРА [рус. < гр. isos ‘тиң’ + baros ‘ауырлыҡ’] (Р: изобара; И.: isobar; T.: eşbasınç) и.
1. геогр. Картала һауа баҫымы бер төрлө булған урындарҙы тоташтырыусы һыҙыҡ. □ Изобара. Изобараны табыу. Ҡартанан изобараны курһәтеу.
2. физ. Физик дәүмәлдәр араһындағы бәйләнеште даими баҫым ваҡытында һүрәтләүсе һыҙыҡ. □ Изобара.
ИЗОГЛОССА [рус. < гр. isos ‘тиң’ + glössa “тел’] (Р: изоглосса; И.: isogloss; T.: hat) и. лингв.
Телдә, диалектта ниндәйҙер үҙенсәлектең таралғанлығын күрһәткән һыҙыҡ. □ Изо-’ глосса (линия на карте, обозначающая в лингвистической географии границы распространения какого-л. языкового явления). Изоглоссаны билдәләу. Изоглоссаны табыу.
ИЗОЛЯТОР [рус. < фр. isolateur] (Р.: изолятор; И.: insulator; T: yalıtkan) и.
1. физ. Электр тогын үткәрмәй торған материал. □ Изолятор. ■ Оҙон утә курен-мәле һарғылт en — изолятор өсөн бик һәйбәт материал. Интернет селтәренән.
2. тех. Электр үткәргесен беркетә торған быяла йәки ролик. □ Изолятор. ■ Лесхоздың келәтендә биш тонна тимер сым, изоляторҙар, уларҙы ҡуйырға ырғаҡтар ҙа ята. Н. Мусин.
3. Йоғошло ауырыу менән ауырыған кешене, енәйәтселәрҙе, малды һ. б. айырып тота торған урын. □ Изолятор. ■ Иң ҡыйыны — купме йөрөһә лә, ҡасһа ла, Әйуп кире балалар йортона әйләнеп ҡайта торған булды. Башта, ҡорсаңғынан, беттән арындырғансы, изоляторға ябалар. Т. Ғарипова. [Ҡәбир:] Тәнем аҙғын булмағанғамы, бәләкәйҙән урман-
677