Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 679
Поиск по словарям
ИКЕ
2. физ. Йылылыҡ процессы диаграммаһында бер үк температураны күрһәткән нөктәләрҙе тоташтырған һыҙыҡ. □ Изотерма. Изотерма графигы.
ИЗОТОП [рус. < гр. isos ‘тиң’ + topos ‘урын’] (Р.: изотоп; И.: isotope; T.: izotop) и. физ.
Бер үк химик элементтың атомдары араһында үҙенең ауырлығы менән айырылып торған атом. □ Изотоп. Радиоактив изотоп. Изотоптар индикаторы. Изотоптар анализы.
ИЗОХРОН [рус. < гр. isos ‘тиң’ + chronos ‘ваҡыт’] (Р.: изохрон; И.: isochrone; T.: izokron) и. физ.
Күренештәрҙең бер тигеҙ ваҡыт дауам итеүе. □ Изохрон. Тауыш тулҡындарының изохрон тирбәлеуе.
ИЗОХРОНЛЫҠ (изохронлығы) (Р: изохронность; И.: isochronism; T.: senkron) и.
Синхронлыҡ. □ Изохронность. Маятниктың изохронлығы.
ИЗТИРАБ [ғәр. UjküJ] (Р: безвыходное положение; И.: fix; T.: ıstırap) и. иҫк. кит.
Аптыратҡан, йөҙәткән ауыр хис. □ Безвыходное или затруднительное положение. Изтираб хәл.
ИЗТИРАРЛЫҠ (изтирарлығы) (Р: безысходность; И.: hopelessness; T.: çaresizlik) и. иҫк. кит.
Сараһыҙлыҡ. □ Безысходность, безнадёжность. Изтирарлыҡтан интегеу.
ИҘҺАР [ғәр. jU^] и. ҡар. иҙһар.
ИҘҺАР ИТЕҮ (иҙһар ит-) ҡ. ҡар. иҙһар итеү. ■ Бән [Биктаһир] ризалығымды белдереп, шатлығымды иҙһар иттем. 3. Өм-мәти. Ул [Кәримә] миңә һәр ваҡыт та йылы йөҙ курһәтә, куңелендәге булған апалыҡ мөнәсәбәтен иҙһар итә, минең янған куңе-лемде уҙенә йәлеп ҡыла торғайны. М. Ғафури.
ИҘҺАР ҠЫЛЫУ (иҙһар ҡыл-) ҡ. ҡар. иҙһар итеү. ■ Телдәре менән иҙһар ҡыла шатлыҡтарын. М. Ғафури.
ИЗЫРАУ (изыра-) ҡ. диал. ҡар. һыҙланыу.
ИЗЫУ (из ) ҡ. ҡар. иҙеү I. ■ Ахырҙа уның [Мәликәнең] уҙенә юлды танк кеуек
бер нәмәгә ҡарап тормайынса иза тапап ярыуы башҡаларҙы буйтым ҡыҫталырға, теләмәһәләр ҙә [ир-аттар [араларынан урын бирергә мәжбур итте. Г. Ғиззәтуллина.
ИЗӘҒӘЛӘШЕҮ (изәғәләш-) (Р.: препираться; И.: argue (with), wrangle (with); T.: çekişmek) ҡ. диал.
Һүҙ көрәштереү. □ Препираться. Юҡ-бар өсөн изәғәләшеу. Тиҫтерҙәр менән изәғә-ләшеу.
ИЗӘЛЕНДӘ (Р: никогда; И.: never; T.: asla) р. диал.
Ғүмерҙә лә, бер ҙә. □ Никогда. Изәлендә курмәһәм дә ризамын.
ИЗЮБРЬ [Себер телдәренән] (Р: изюбрь; И.: Manchurian deer; T.: kızıl geyik) и. зоол.
Көнсығыш Себерҙең таулы әлкәләрендә йәшәй торған аҫыл болан. □ Изюбрь (лат. Cervus elaphus xanthopygus). ■ Бында [Буге (Хабаровск әлкәһендә)] — боландар, мышылар, изюбрҙар, хатта «шатун» айыуҙар, юлбарыҫтар төйәге. «Ағиҙел», № 3, 2010. '
ИЙӘРСЕН и. диал.
1. ҡар. эйәрсен 3.
2. ҡар. арсый II.
ИКАР [рус. < гр. Ikaros] (Р.: Икар;
И.: Icarus; T.: Ikarus) и. (баш хәреф менән)
1. миф. Грек мифологияһында ҡанат эшләп осҡан егет. □ Икар (в греческой мифологии сын искусного мастера Дедала). Икар тураһында легенда.
2. астр. Бәләкәй планета исеме. □ Икар (малая планета). ■ Икар планетаһы 1949 йылда Америка астрономы У. Бааде тарафынан асылған. Интернет селтәренән.
ИКЕ I [дөйөм төрки икки/йэкки ‘ике’] (Р: два; И.: two; T.: iki) төп һ.
1. Берҙән һуң килгән һан, 2, II цифрҙарының исеме. □ Два, две. Ике икең дурт.
2. Кемдеңдер йәки нимәнеңдер 2-гә тиң иҫәбе. □ Два, две. Ике арба. Ике ҡыҙ. Ике төн. Ике уркәс. ■ Ике йыл бала кеше өсөн бер быуаттан да оҙонораҡ. Г. Ғиззәтуллина. Ике көн, ике төн эсендә һармыттар илен ташлап сығып китте. 3. Ураҡсин. Этҡол
679
2. физ. Йылылыҡ процессы диаграммаһында бер үк температураны күрһәткән нөктәләрҙе тоташтырған һыҙыҡ. □ Изотерма. Изотерма графигы.
ИЗОТОП [рус. < гр. isos ‘тиң’ + topos ‘урын’] (Р.: изотоп; И.: isotope; T.: izotop) и. физ.
Бер үк химик элементтың атомдары араһында үҙенең ауырлығы менән айырылып торған атом. □ Изотоп. Радиоактив изотоп. Изотоптар индикаторы. Изотоптар анализы.
ИЗОХРОН [рус. < гр. isos ‘тиң’ + chronos ‘ваҡыт’] (Р.: изохрон; И.: isochrone; T.: izokron) и. физ.
Күренештәрҙең бер тигеҙ ваҡыт дауам итеүе. □ Изохрон. Тауыш тулҡындарының изохрон тирбәлеуе.
ИЗОХРОНЛЫҠ (изохронлығы) (Р: изохронность; И.: isochronism; T.: senkron) и.
Синхронлыҡ. □ Изохронность. Маятниктың изохронлығы.
ИЗТИРАБ [ғәр. UjküJ] (Р: безвыходное положение; И.: fix; T.: ıstırap) и. иҫк. кит.
Аптыратҡан, йөҙәткән ауыр хис. □ Безвыходное или затруднительное положение. Изтираб хәл.
ИЗТИРАРЛЫҠ (изтирарлығы) (Р: безысходность; И.: hopelessness; T.: çaresizlik) и. иҫк. кит.
Сараһыҙлыҡ. □ Безысходность, безнадёжность. Изтирарлыҡтан интегеу.
ИҘҺАР [ғәр. jU^] и. ҡар. иҙһар.
ИҘҺАР ИТЕҮ (иҙһар ит-) ҡ. ҡар. иҙһар итеү. ■ Бән [Биктаһир] ризалығымды белдереп, шатлығымды иҙһар иттем. 3. Өм-мәти. Ул [Кәримә] миңә һәр ваҡыт та йылы йөҙ курһәтә, куңелендәге булған апалыҡ мөнәсәбәтен иҙһар итә, минең янған куңе-лемде уҙенә йәлеп ҡыла торғайны. М. Ғафури.
ИҘҺАР ҠЫЛЫУ (иҙһар ҡыл-) ҡ. ҡар. иҙһар итеү. ■ Телдәре менән иҙһар ҡыла шатлыҡтарын. М. Ғафури.
ИЗЫРАУ (изыра-) ҡ. диал. ҡар. һыҙланыу.
ИЗЫУ (из ) ҡ. ҡар. иҙеү I. ■ Ахырҙа уның [Мәликәнең] уҙенә юлды танк кеуек
бер нәмәгә ҡарап тормайынса иза тапап ярыуы башҡаларҙы буйтым ҡыҫталырға, теләмәһәләр ҙә [ир-аттар [араларынан урын бирергә мәжбур итте. Г. Ғиззәтуллина.
ИЗӘҒӘЛӘШЕҮ (изәғәләш-) (Р.: препираться; И.: argue (with), wrangle (with); T.: çekişmek) ҡ. диал.
Һүҙ көрәштереү. □ Препираться. Юҡ-бар өсөн изәғәләшеу. Тиҫтерҙәр менән изәғә-ләшеу.
ИЗӘЛЕНДӘ (Р: никогда; И.: never; T.: asla) р. диал.
Ғүмерҙә лә, бер ҙә. □ Никогда. Изәлендә курмәһәм дә ризамын.
ИЗЮБРЬ [Себер телдәренән] (Р: изюбрь; И.: Manchurian deer; T.: kızıl geyik) и. зоол.
Көнсығыш Себерҙең таулы әлкәләрендә йәшәй торған аҫыл болан. □ Изюбрь (лат. Cervus elaphus xanthopygus). ■ Бында [Буге (Хабаровск әлкәһендә)] — боландар, мышылар, изюбрҙар, хатта «шатун» айыуҙар, юлбарыҫтар төйәге. «Ағиҙел», № 3, 2010. '
ИЙӘРСЕН и. диал.
1. ҡар. эйәрсен 3.
2. ҡар. арсый II.
ИКАР [рус. < гр. Ikaros] (Р.: Икар;
И.: Icarus; T.: Ikarus) и. (баш хәреф менән)
1. миф. Грек мифологияһында ҡанат эшләп осҡан егет. □ Икар (в греческой мифологии сын искусного мастера Дедала). Икар тураһында легенда.
2. астр. Бәләкәй планета исеме. □ Икар (малая планета). ■ Икар планетаһы 1949 йылда Америка астрономы У. Бааде тарафынан асылған. Интернет селтәренән.
ИКЕ I [дөйөм төрки икки/йэкки ‘ике’] (Р: два; И.: two; T.: iki) төп һ.
1. Берҙән һуң килгән һан, 2, II цифрҙарының исеме. □ Два, две. Ике икең дурт.
2. Кемдеңдер йәки нимәнеңдер 2-гә тиң иҫәбе. □ Два, две. Ике арба. Ике ҡыҙ. Ике төн. Ике уркәс. ■ Ике йыл бала кеше өсөн бер быуаттан да оҙонораҡ. Г. Ғиззәтуллина. Ике көн, ике төн эсендә һармыттар илен ташлап сығып китте. 3. Ураҡсин. Этҡол
679