Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 699
Поиск по словарям
ИЛЕ
ИЛБАҪАРЛЫҠ (илбаҫарлығы) (Р.: захватничество; И.: annexionism; T.: istila) и.
Илбаҫар булыу хәле. □ Захватничество. / Захватнический. ■ «Уҙаҡ-Туҙаҡ — Балабәшнәк ярсығы» эпик ҡомартҡыһында кешеләргә, халыҡҡа сикһеҙ ҙур яфа, фажиғә килтереүсе илбаҫарлыҡ, талау һуғыштары ҡаты тәнҡитләнә. М. Сәғитов.
ИЛБЕР с. диал. ҡар. илгәҙәк.
ИЛБИКӘ (Р: праздношатающаяся (женщина); И.: idler, lounger; T: boş gezenin boş kalfası) и. диал.
Ауыл ҡыҙырып йөрөргә яратҡан ҡатын. □ Праздношатающаяся женщина.
ИЛГИҘЕҮЕ и. диал. ҡар. эндәт.
ИЛГИҘӘР (Р: странник; И.: wanderer; pilgrim; T.: derviş) и.
Донъя гиҙеп, ил өйрәнеп, ил күреп йөрөгән кеше; сәйәхәтсе. □ Странник, скиталец, путешественник. Илгиҙәр булыу. ■ Илгиҙәр каруансы, сауҙа кешеһе булараҡ, төрлө телдәрҙә иркен һөйләшеүе көндәлек ихтыяжына әйләнгән уның [Мансурҙың]. Ә. Хәкимов. Дүртенсе көн тауҙар, урмандар араһынан үтеп барғанда, үҙе [Буҙансы батыр] кеүек үк бер илгиҙәр батырҙы осрата. Әкиәттән. Беҙ [Аллабирҙе менән Йылҡыбай] — илгиҙәрҙәр, Зөһрә йәйләүенә юл тотабыҙ, — тигән яуапты ишетеү менән теге ғифрит ҡысҡырып уҡ ебәрә. «Алдар менән Зөһрә».
ИЛГӘҘӘК Iтөрки сығанаҡлы] (Р: приветливый; И.: affable, friendly; T: güleryüzlü) с.
Кешегә асыҡ йөҙ, ихлас һүҙ менән тиҙ аралашыусан; алсаҡ. □ Приветливый, любезный, радушный. ■ Был илгәҙәк ҡыҙыҡай [Мәүсилә] Таштимерҙең күҙ алдына килде лә баҫты, килде лә баҫты. Д. Бүләков. Илгәҙәк Ғәйшә, миңә [Булатҡа] табан тартыла төшөп, бер ҡатлы ғына һорауҙар менән күмеп ташланы. Д. Юлтый.
ИЛГӘҘӘК БУЛЫУ (илгәҙәк бул-) ҡ. ҡар. илгәҙәкләнеү.
ИЛГӘҘӘКЛЕК (илгәҙәклеге) (Р: приветливость; И.: affability; T.: güleryüzlülük) и.
Илгәҙәк булыу хәле. □ Приветливость, любезность, радушие. Балалар илгәҙәклеге. ■ Уның [Камилдың] бөтә ҡыланышы Емештең күңелендә ниндәйҙер шикле хәүеф уята, яҡшылығы, илгәҙәклеге яһалма тойола.
3. Биишева.
ИЛГӘҘӘКЛЕК КҮРҺӘТЕҮ (илгәҙәклек күрһәт-) ҡ. ҡар. илгәҙәкләнеү. Барлыҡ кешеләргә лә илгәҙәклек күрһәтеү.
ИЛГӘҘӘКЛӘНЕҮ (илгәҙәклән-) (Р: проявлять приветливость; И.: display affability; T.: güleryüzlülük göstermek) ҡ.
Илгәҙәккә әйләнеү, илгәҙәк булыу.
□ Проявлять приветливость, любезность, радушие. ■ Илгәҙәкләнеп, эс-бауырыңа инеп бармай ул [Усман], тотанаҡлы, хатта бер ни тиклем ҡырыҫ. Г. Ғиззәтуллина.
ИЛГӘН и. диал. ҡар. ләйсән ямғыр.
ИЛ ҒӘРИБЕ (Р: скиталец; И.: wanderer; T.: memleket memleket gezen) и.
Тыуып үҫкән иленән айырылып, алыҫта йәшәгән кеше. □ Скиталец. ■ [Маянһылыу:] Илдән илгә йөрөһәң дә, атай, ил ғәриптәре булһаң да, атай, Ҡуҙыйкүрпәс кеүек аҫыл егетте таба алмаҫһың, атай. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
ИЛ ДЕК (илдеге) и. диал. ҡар. йотлоҡ.
■ Кәкүк ҡара сыбыҡҡа килһә, ашлыҡ уңа; япраҡҡа килһә, илдек була. Һынамыш.
ИЛДЕМ-ЯЛДЫМ с. диал. ҡар. алсаҡ.
ИЛДӘР ӨЙРӘНЕҮ ФӘНЕ (Р: страно ведение; И.: country-specific studies; T: ülke coğrafyası) и.
Материктарҙы, илдәрҙе, ҙур райондарҙы өйрәнеүсе фән. □ Страноведение. ■ Илдәр өйрәнеү фәне географияның иң боронғо тармағы булып тора. Интернет селтәренән.
ИЛДӘШ (Р: соотечественник; И.: compatriot; T.: yurttaş) и.
Бер илдә тыуып үҫкән кешеләр. □ Соотечественник, согражданин. Илдәш кешеләр. Илдәш булыу.
ИЛЕ [дөйөм төрки элик, эл, әл\ (Р: толщиной, шириной в [один] палец; И.: one finger wide; T: bir parmaklık) u.
699
ИЛБАҪАРЛЫҠ (илбаҫарлығы) (Р.: захватничество; И.: annexionism; T.: istila) и.
Илбаҫар булыу хәле. □ Захватничество. / Захватнический. ■ «Уҙаҡ-Туҙаҡ — Балабәшнәк ярсығы» эпик ҡомартҡыһында кешеләргә, халыҡҡа сикһеҙ ҙур яфа, фажиғә килтереүсе илбаҫарлыҡ, талау һуғыштары ҡаты тәнҡитләнә. М. Сәғитов.
ИЛБЕР с. диал. ҡар. илгәҙәк.
ИЛБИКӘ (Р: праздношатающаяся (женщина); И.: idler, lounger; T: boş gezenin boş kalfası) и. диал.
Ауыл ҡыҙырып йөрөргә яратҡан ҡатын. □ Праздношатающаяся женщина.
ИЛГИҘЕҮЕ и. диал. ҡар. эндәт.
ИЛГИҘӘР (Р: странник; И.: wanderer; pilgrim; T.: derviş) и.
Донъя гиҙеп, ил өйрәнеп, ил күреп йөрөгән кеше; сәйәхәтсе. □ Странник, скиталец, путешественник. Илгиҙәр булыу. ■ Илгиҙәр каруансы, сауҙа кешеһе булараҡ, төрлө телдәрҙә иркен һөйләшеүе көндәлек ихтыяжына әйләнгән уның [Мансурҙың]. Ә. Хәкимов. Дүртенсе көн тауҙар, урмандар араһынан үтеп барғанда, үҙе [Буҙансы батыр] кеүек үк бер илгиҙәр батырҙы осрата. Әкиәттән. Беҙ [Аллабирҙе менән Йылҡыбай] — илгиҙәрҙәр, Зөһрә йәйләүенә юл тотабыҙ, — тигән яуапты ишетеү менән теге ғифрит ҡысҡырып уҡ ебәрә. «Алдар менән Зөһрә».
ИЛГӘҘӘК Iтөрки сығанаҡлы] (Р: приветливый; И.: affable, friendly; T: güleryüzlü) с.
Кешегә асыҡ йөҙ, ихлас һүҙ менән тиҙ аралашыусан; алсаҡ. □ Приветливый, любезный, радушный. ■ Был илгәҙәк ҡыҙыҡай [Мәүсилә] Таштимерҙең күҙ алдына килде лә баҫты, килде лә баҫты. Д. Бүләков. Илгәҙәк Ғәйшә, миңә [Булатҡа] табан тартыла төшөп, бер ҡатлы ғына һорауҙар менән күмеп ташланы. Д. Юлтый.
ИЛГӘҘӘК БУЛЫУ (илгәҙәк бул-) ҡ. ҡар. илгәҙәкләнеү.
ИЛГӘҘӘКЛЕК (илгәҙәклеге) (Р: приветливость; И.: affability; T.: güleryüzlülük) и.
Илгәҙәк булыу хәле. □ Приветливость, любезность, радушие. Балалар илгәҙәклеге. ■ Уның [Камилдың] бөтә ҡыланышы Емештең күңелендә ниндәйҙер шикле хәүеф уята, яҡшылығы, илгәҙәклеге яһалма тойола.
3. Биишева.
ИЛГӘҘӘКЛЕК КҮРҺӘТЕҮ (илгәҙәклек күрһәт-) ҡ. ҡар. илгәҙәкләнеү. Барлыҡ кешеләргә лә илгәҙәклек күрһәтеү.
ИЛГӘҘӘКЛӘНЕҮ (илгәҙәклән-) (Р: проявлять приветливость; И.: display affability; T.: güleryüzlülük göstermek) ҡ.
Илгәҙәккә әйләнеү, илгәҙәк булыу.
□ Проявлять приветливость, любезность, радушие. ■ Илгәҙәкләнеп, эс-бауырыңа инеп бармай ул [Усман], тотанаҡлы, хатта бер ни тиклем ҡырыҫ. Г. Ғиззәтуллина.
ИЛГӘН и. диал. ҡар. ләйсән ямғыр.
ИЛ ҒӘРИБЕ (Р: скиталец; И.: wanderer; T.: memleket memleket gezen) и.
Тыуып үҫкән иленән айырылып, алыҫта йәшәгән кеше. □ Скиталец. ■ [Маянһылыу:] Илдән илгә йөрөһәң дә, атай, ил ғәриптәре булһаң да, атай, Ҡуҙыйкүрпәс кеүек аҫыл егетте таба алмаҫһың, атай. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
ИЛ ДЕК (илдеге) и. диал. ҡар. йотлоҡ.
■ Кәкүк ҡара сыбыҡҡа килһә, ашлыҡ уңа; япраҡҡа килһә, илдек була. Һынамыш.
ИЛДЕМ-ЯЛДЫМ с. диал. ҡар. алсаҡ.
ИЛДӘР ӨЙРӘНЕҮ ФӘНЕ (Р: страно ведение; И.: country-specific studies; T: ülke coğrafyası) и.
Материктарҙы, илдәрҙе, ҙур райондарҙы өйрәнеүсе фән. □ Страноведение. ■ Илдәр өйрәнеү фәне географияның иң боронғо тармағы булып тора. Интернет селтәренән.
ИЛДӘШ (Р: соотечественник; И.: compatriot; T.: yurttaş) и.
Бер илдә тыуып үҫкән кешеләр. □ Соотечественник, согражданин. Илдәш кешеләр. Илдәш булыу.
ИЛЕ [дөйөм төрки элик, эл, әл\ (Р: толщиной, шириной в [один] палец; И.: one finger wide; T: bir parmaklık) u.
699