Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 700
Поиск по словарям
ИЛЕБЕЙ
Бер бармаҡ киңлегендәге боронғо үлсәү берәмеге. □ Толщиной, шириной в [один] палец. ■ Икенсеһендә [посылкала] um, йылкы ите, өс-дурт иле ҡалынлыҡ ялылар, йыуан-йыуан ҡаҙылар. 3. Ураҡсин.
♦ Бер иле [лә] нимәнеңдер күләмен, дәрәжәһен арттырып йәки кәметеп әйтеү өсөн ҡулланыла. Аяҡ аҫтында бер иле батҡаҡ.
ИЛЕБЕЙ I и. диал. ҡар. сабыртма. Иренгә илебей сығыу.
ИЛЕБЕЙ II терк. диал. ҡар. йәки. Илебей ул барып килһен.
ИЛЕГЕҮ (илек-) [дөйөм төрки эл] (Р.: приручаться; И.: become tame; T: evcilleşmek) ҡ.
Кешегә өйрәнеп, яҡынайып, үҙ итеү; эйәләшеү. □ Приручаться. Илегеп китеу. • Буре балаһын буреккә һалһаң да илекмәҫ. Мәҡәл.
ИЛЕГЕШЕҮ (илегеш-) ҡ. урт. ҡар. илегеү, взаимн. от илегеү.
ИЛЕК (илеге) [боронғо төрки илик} (Р: косуля; И.: roe; T: karaca) и. зоол.
Боландар ғаиләһенә ҡараған көйшәүсе һөтимәр кейек; ҡоралай. □ Косуля, дикая коза (лат. Capreolus). Ата илек. Инә илек. ■ Шул саҡ Сәғит, уҙ-уҙен онотоп, илек етеҙлеге менән таштан ташҡа һикереп, йәне-йөрәге менән шул ат артынан эйәрҙе.
3. Биишева. [Бейеш:] Ҡошто, илекте йәки бутән ҡыр йәнлеген уҡтан атып ултереу өсөн әллә ниндәй мәргәнлек кәрәкмәй. Я. Хамматов.
ИЛЕКТЕРЕҮ (илектер-) ҡ. йөкм. ҡар. илегеү, понуд. от илегеү. Я Ҡунаҡсыл өй Иршаттың уҙен генә тиҙ йылытманы, бәлки куңелен дә бик тиҙ илектерҙе. В. Нафиҡов.
ИЛЕК УЙЫНЫ (Р: козлодрание; И.: kind of national game; T: oyun) и. этн.
Башҡорт, шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарында киң таралған боронғо ир-егеттәр уйыны (тигеҙ сафҡа теҙелгән һыбайлы ир-егеттәрҙең алдына салынған һарыҡ тәкәһен ырғыталар. Бик ҡаты алыштан һуң, ҡояш байыр алдынан ғына, кем шул тәкә
тушкәһен эләктерә, шуны еңеусе, тип билдәләйҙәр). □ Козлодрание (мужская игра). Я [Аҡһаҡалдарҙың береһе:] Туйға арналған илек уйыны башҡарыласаҡ. Я. Хамматов.
ИЛЕКҺЕТЕҮ (илекһет-) ҡ. йөкм. ҡар.
илекһеү, понуд. от илекһеү. Таныш моңдар илекһетә.
ИЛЕКҺЕҮ (илекһе-) (Р: расчувствоваться; И.: be deeply moved / touched; T: çok duygulanmak) ҡ.
Хискә тулышыу; болоҡһоу. □ Расчувствоваться, растрогаться, умилиться. Ҡуңел илекһеп, илап ебэреу.
ИЛЕКӘЙ МЕҢЕ (Р: название башкирского племени; И.: name of a Bashkir tribe; T: bir Başkurt soyunun adı) и. этн.
Меңле башҡорттарының ырыу исеме.
□ Название башкирского племени мин.
ИЛЕМ с. диал. ҡар. илгәҙәк.
ИЛЕРЕК (илереге) (Р: лунатик; И.: sleepwalker; T: uyurgezer) и.
Йоҡоһонда тороп йөрөгән кеше. □ Лунатик, сомнамбул, сомнамбула.
И Л ЕРЕК Л ЕК (илереклеге) (Р: лунатизм; И.: sleepwalking; T: uyurgezerlik) и. мед.
Йоҡоһонда тороп йөрөгән хәл. □ Лунатизм, сомнамбулизм. Илереклек хәле.
ИЛЕРЕҮ (илер-) [боронғо төрки элес\ (Р: страдать лунатизмом; И.: becom a sleepwalker; T: uyurgezer olmak) ҡ.
1. Йоҡола һаташып йөрөү. □ Впадать в сомнамбулическое состояние; страдать лунатизмом. Илереп йөрөу.
2. кусм. Берәй ауыр хәлдән иҫте йыя алмай ҡаңғырыу. □ Не знать что делать, теряться. Нимә эшләргә белмәй илереп йөрөу.
ИЛЕРЕШЕҮ (илереш-) ҡ. урт. ҡар. илереү 2. взаимн. от илереү 2.
ИЛЕРТЕҮ (илерт-) (Р: надоедать; И.: pester; T.: bıktirmak) ҡ.
Аңҡы-тиңке итеү, ҡаңғыртыу, аптыратыу. □ Надоедать, докучать кому чем; морочить голову кому. Ҡешене һорауҙар биреп илертеу.
ИЛЕРТКЕС с. ҡар. иҫерткес 2. Я Ул [Тумэр] кресло артына терәлә лә куҙҙәрен
700
Бер бармаҡ киңлегендәге боронғо үлсәү берәмеге. □ Толщиной, шириной в [один] палец. ■ Икенсеһендә [посылкала] um, йылкы ите, өс-дурт иле ҡалынлыҡ ялылар, йыуан-йыуан ҡаҙылар. 3. Ураҡсин.
♦ Бер иле [лә] нимәнеңдер күләмен, дәрәжәһен арттырып йәки кәметеп әйтеү өсөн ҡулланыла. Аяҡ аҫтында бер иле батҡаҡ.
ИЛЕБЕЙ I и. диал. ҡар. сабыртма. Иренгә илебей сығыу.
ИЛЕБЕЙ II терк. диал. ҡар. йәки. Илебей ул барып килһен.
ИЛЕГЕҮ (илек-) [дөйөм төрки эл] (Р.: приручаться; И.: become tame; T: evcilleşmek) ҡ.
Кешегә өйрәнеп, яҡынайып, үҙ итеү; эйәләшеү. □ Приручаться. Илегеп китеу. • Буре балаһын буреккә һалһаң да илекмәҫ. Мәҡәл.
ИЛЕГЕШЕҮ (илегеш-) ҡ. урт. ҡар. илегеү, взаимн. от илегеү.
ИЛЕК (илеге) [боронғо төрки илик} (Р: косуля; И.: roe; T: karaca) и. зоол.
Боландар ғаиләһенә ҡараған көйшәүсе һөтимәр кейек; ҡоралай. □ Косуля, дикая коза (лат. Capreolus). Ата илек. Инә илек. ■ Шул саҡ Сәғит, уҙ-уҙен онотоп, илек етеҙлеге менән таштан ташҡа һикереп, йәне-йөрәге менән шул ат артынан эйәрҙе.
3. Биишева. [Бейеш:] Ҡошто, илекте йәки бутән ҡыр йәнлеген уҡтан атып ултереу өсөн әллә ниндәй мәргәнлек кәрәкмәй. Я. Хамматов.
ИЛЕКТЕРЕҮ (илектер-) ҡ. йөкм. ҡар. илегеү, понуд. от илегеү. Я Ҡунаҡсыл өй Иршаттың уҙен генә тиҙ йылытманы, бәлки куңелен дә бик тиҙ илектерҙе. В. Нафиҡов.
ИЛЕК УЙЫНЫ (Р: козлодрание; И.: kind of national game; T: oyun) и. этн.
Башҡорт, шулай уҡ башҡа төрки халыҡтарында киң таралған боронғо ир-егеттәр уйыны (тигеҙ сафҡа теҙелгән һыбайлы ир-егеттәрҙең алдына салынған һарыҡ тәкәһен ырғыталар. Бик ҡаты алыштан һуң, ҡояш байыр алдынан ғына, кем шул тәкә
тушкәһен эләктерә, шуны еңеусе, тип билдәләйҙәр). □ Козлодрание (мужская игра). Я [Аҡһаҡалдарҙың береһе:] Туйға арналған илек уйыны башҡарыласаҡ. Я. Хамматов.
ИЛЕКҺЕТЕҮ (илекһет-) ҡ. йөкм. ҡар.
илекһеү, понуд. от илекһеү. Таныш моңдар илекһетә.
ИЛЕКҺЕҮ (илекһе-) (Р: расчувствоваться; И.: be deeply moved / touched; T: çok duygulanmak) ҡ.
Хискә тулышыу; болоҡһоу. □ Расчувствоваться, растрогаться, умилиться. Ҡуңел илекһеп, илап ебэреу.
ИЛЕКӘЙ МЕҢЕ (Р: название башкирского племени; И.: name of a Bashkir tribe; T: bir Başkurt soyunun adı) и. этн.
Меңле башҡорттарының ырыу исеме.
□ Название башкирского племени мин.
ИЛЕМ с. диал. ҡар. илгәҙәк.
ИЛЕРЕК (илереге) (Р: лунатик; И.: sleepwalker; T: uyurgezer) и.
Йоҡоһонда тороп йөрөгән кеше. □ Лунатик, сомнамбул, сомнамбула.
И Л ЕРЕК Л ЕК (илереклеге) (Р: лунатизм; И.: sleepwalking; T: uyurgezerlik) и. мед.
Йоҡоһонда тороп йөрөгән хәл. □ Лунатизм, сомнамбулизм. Илереклек хәле.
ИЛЕРЕҮ (илер-) [боронғо төрки элес\ (Р: страдать лунатизмом; И.: becom a sleepwalker; T: uyurgezer olmak) ҡ.
1. Йоҡола һаташып йөрөү. □ Впадать в сомнамбулическое состояние; страдать лунатизмом. Илереп йөрөу.
2. кусм. Берәй ауыр хәлдән иҫте йыя алмай ҡаңғырыу. □ Не знать что делать, теряться. Нимә эшләргә белмәй илереп йөрөу.
ИЛЕРЕШЕҮ (илереш-) ҡ. урт. ҡар. илереү 2. взаимн. от илереү 2.
ИЛЕРТЕҮ (илерт-) (Р: надоедать; И.: pester; T.: bıktirmak) ҡ.
Аңҡы-тиңке итеү, ҡаңғыртыу, аптыратыу. □ Надоедать, докучать кому чем; морочить голову кому. Ҡешене һорауҙар биреп илертеу.
ИЛЕРТКЕС с. ҡар. иҫерткес 2. Я Ул [Тумэр] кресло артына терәлә лә куҙҙәрен
700