Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 706
Поиск по словарям
ИЛТЕҮ
торған бәрхәт тышлы, ҡара илтер ҡолаҡсын кейгәндәр. Картотека фондынан.
ИЛТЕҮ (илт-) (Р.: доставлять; И.: deliver; T.: ulaştırmak) ҡ.
Билдәле бер ергә алып барыу. □ Доставлять (нести, везти, вести и т. п.). Илтеп ташлау. ■ Гел һарҡыуға барған был һуҡмаҡтың ҡайҙа илтеуен дә беләм — беҙҙең ауылдан биш саҡрым өҫтә ултырған урыҫ Рәуәт ауылына сығара ул. Д. Шәрәфетдинов. Буровой тирәһен һарғылт балсығын сығарғансы һөрҙөрөп тигеҙләгәндәр ҙә һыҙырылған ҡыртышты ситкә илтеп өйөп ҡуйғандар. Р. Солтангәрәев.
ИЛТЕШЕҮ (илтеш-) ҡ. урт. ҡар. илтеү. взамн. от илтеү. ■ Ҡырғыҙ батыры, дуҫы менән хушлашып, уға иң яҡшы ике арғымағын буләк итеп бирә, шунан кинйә улы Яланбайға уларҙы илтешә барырға ҡуша. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
ИЛТИЗАМ [ғәр. e'jAi ‘кәрәклек’] (Р: необходимое дело; И.: necessary affairs; T.: iltizam) и. иҫк. кит.
Тейеш һаналған эш. □ Нужное, необходимое дело.
ИЛТИЗАМ ИТЕҮ (илтизам ит-) (Р: считать нужным; И.: deem necessary; T: taahhüt etmek) ҡ.
Тейеш һанау, кәрәк табыу. □ Считать нужным, необходимым. Эшләргә кәрәклеген илтизам итте. Уҡыуҙы илтизам итеу.
ИЛТИМАС [ғәр. о-М] (Р: просьба; И.: request; T: rica) и. иҫк. кит.
һорау, үтенес. □ Просьба; апелляция. Илтимас белдереу. ■ Был илтимас, ғаризалар хосусында рәхимле шаһыбыҙ Бабил Битров мәрхәмәт итеп зимләмирҙәр ебәрҙе. «Башҡорт шәжәрәләре».
ИЛТИФАТ [ғәр. ‘төбәү’I (Р: внима-
ние; И.: attention; notice, note; T: dikkat) и.
1. Иғтибар, диҡҡәт. □ Внимание. Илтифат менән тыңлау.
2. Иғтибарлы, йылы мөғәмәлә; ихтирам. □ Почтение, уважение. Илтифат һаҡлау. Я Был ҡәҙәр илтифат, мөхәббәт һеҙгә [һарыҡҡа] ҡайҙан булды һуң? Бик яман бит
ул Буре, ултерер, тип ник ҡурҡмайһың? Я. Юмаев. Ошо тиклем илтифаттан Сәриә әкренләп яҙыла башланы. Ә. Хәкимов.
ИЛТИФАТ БИРЕҮ (илтифат бир-) ҡ. ҡар. илтифат итеү.
ИЛТИФАТ ИТЕҮ (илтифат ит-) (Р: оказать внимание; И.: give attention (to); T.: iltifat etmek) ҡ.
Иғтибар күрһәтеү. □ Оказать внимание кому-чему. ■ Бер көн Аллаһ Тәғәлә илтифат итте: ел ебәрҙе, һыу кутәрелеуен туҡтатты. Ә. Әминев. Зәһурә Дамирға илтифат итмәҫкә тырыша. Ф. Аҡбулатова.
ИЛТИФАТЛЫ (Р: учтивый; И.: civil, courteous; T.: iltifatlı) с.
1. Йылы, яҡшы мөғәмәләле; кешегә иғтибарлы, ихтирамлы. □ Учтивый, почтительный. Илтифатлы мөнәсәбәт. Илтифатлы кеше. ■ Һинең хаҡта [Закир] баш ватып ултырам әле, ҡустым, — тине мәзин, илтифатлы ғына йылмайып. 3. Биишева. [Карам] Ғатаның тамаҡ ҡырыу ына, илтифатлы сәләменә битен яртылаш ҡаплаған кепка ситенән һыңар куҙен генә асып ҡараны. Ә. Хәкимов.
2. Иғтибарлы, диҡҡәт итеүсән. □ Внимательный. Илтифатлы ир.
ИЛТИФАТЛЫ БУЛЫУ (илтифатлы бул-) (Р: быть благосклонным; И.: be gracious; T.: iltifat etmek) ҡ.
Йылы, яҡшы мөғәмәләле кешегә иғтибарлы, ихтирамлы булыу. □ Быть благосклонным (почтительным). Ололарға илтифатлы булыу.
ИЛТИФАТЛЫЛЫҠ КҮРҺӘТЕҮ (ил-тифатлылыҡ күрһәт-) ҡ. ҡар. илтифат итеү.
ИЛТИФАТҺЫҘ I (Р: нечуткий; И.: inconsiderate, blunt; T.: iltifatsız) с.
1. Хөрмәт итмәүсән, ихтирамһыҙ, хәстәрлекһеҙ. □ Нечуткий, бездушный. Илтифатһыҙ ҡараш. Илтифатһыҙ мөғәләмә.
2. Иғтибарһыҙ, диҡҡәтһеҙ. □ Невнимательный. Илтифатһыҙ тон менән яуап биреу.
ИЛТИФАТҺЫҘ II (Р: невнимательно; И.: careless; T.: dikkatsiz) р.
706
торған бәрхәт тышлы, ҡара илтер ҡолаҡсын кейгәндәр. Картотека фондынан.
ИЛТЕҮ (илт-) (Р.: доставлять; И.: deliver; T.: ulaştırmak) ҡ.
Билдәле бер ергә алып барыу. □ Доставлять (нести, везти, вести и т. п.). Илтеп ташлау. ■ Гел һарҡыуға барған был һуҡмаҡтың ҡайҙа илтеуен дә беләм — беҙҙең ауылдан биш саҡрым өҫтә ултырған урыҫ Рәуәт ауылына сығара ул. Д. Шәрәфетдинов. Буровой тирәһен һарғылт балсығын сығарғансы һөрҙөрөп тигеҙләгәндәр ҙә һыҙырылған ҡыртышты ситкә илтеп өйөп ҡуйғандар. Р. Солтангәрәев.
ИЛТЕШЕҮ (илтеш-) ҡ. урт. ҡар. илтеү. взамн. от илтеү. ■ Ҡырғыҙ батыры, дуҫы менән хушлашып, уға иң яҡшы ике арғымағын буләк итеп бирә, шунан кинйә улы Яланбайға уларҙы илтешә барырға ҡуша. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
ИЛТИЗАМ [ғәр. e'jAi ‘кәрәклек’] (Р: необходимое дело; И.: necessary affairs; T.: iltizam) и. иҫк. кит.
Тейеш һаналған эш. □ Нужное, необходимое дело.
ИЛТИЗАМ ИТЕҮ (илтизам ит-) (Р: считать нужным; И.: deem necessary; T: taahhüt etmek) ҡ.
Тейеш һанау, кәрәк табыу. □ Считать нужным, необходимым. Эшләргә кәрәклеген илтизам итте. Уҡыуҙы илтизам итеу.
ИЛТИМАС [ғәр. о-М] (Р: просьба; И.: request; T: rica) и. иҫк. кит.
һорау, үтенес. □ Просьба; апелляция. Илтимас белдереу. ■ Был илтимас, ғаризалар хосусында рәхимле шаһыбыҙ Бабил Битров мәрхәмәт итеп зимләмирҙәр ебәрҙе. «Башҡорт шәжәрәләре».
ИЛТИФАТ [ғәр. ‘төбәү’I (Р: внима-
ние; И.: attention; notice, note; T: dikkat) и.
1. Иғтибар, диҡҡәт. □ Внимание. Илтифат менән тыңлау.
2. Иғтибарлы, йылы мөғәмәлә; ихтирам. □ Почтение, уважение. Илтифат һаҡлау. Я Был ҡәҙәр илтифат, мөхәббәт һеҙгә [һарыҡҡа] ҡайҙан булды һуң? Бик яман бит
ул Буре, ултерер, тип ник ҡурҡмайһың? Я. Юмаев. Ошо тиклем илтифаттан Сәриә әкренләп яҙыла башланы. Ә. Хәкимов.
ИЛТИФАТ БИРЕҮ (илтифат бир-) ҡ. ҡар. илтифат итеү.
ИЛТИФАТ ИТЕҮ (илтифат ит-) (Р: оказать внимание; И.: give attention (to); T.: iltifat etmek) ҡ.
Иғтибар күрһәтеү. □ Оказать внимание кому-чему. ■ Бер көн Аллаһ Тәғәлә илтифат итте: ел ебәрҙе, һыу кутәрелеуен туҡтатты. Ә. Әминев. Зәһурә Дамирға илтифат итмәҫкә тырыша. Ф. Аҡбулатова.
ИЛТИФАТЛЫ (Р: учтивый; И.: civil, courteous; T.: iltifatlı) с.
1. Йылы, яҡшы мөғәмәләле; кешегә иғтибарлы, ихтирамлы. □ Учтивый, почтительный. Илтифатлы мөнәсәбәт. Илтифатлы кеше. ■ Һинең хаҡта [Закир] баш ватып ултырам әле, ҡустым, — тине мәзин, илтифатлы ғына йылмайып. 3. Биишева. [Карам] Ғатаның тамаҡ ҡырыу ына, илтифатлы сәләменә битен яртылаш ҡаплаған кепка ситенән һыңар куҙен генә асып ҡараны. Ә. Хәкимов.
2. Иғтибарлы, диҡҡәт итеүсән. □ Внимательный. Илтифатлы ир.
ИЛТИФАТЛЫ БУЛЫУ (илтифатлы бул-) (Р: быть благосклонным; И.: be gracious; T.: iltifat etmek) ҡ.
Йылы, яҡшы мөғәмәләле кешегә иғтибарлы, ихтирамлы булыу. □ Быть благосклонным (почтительным). Ололарға илтифатлы булыу.
ИЛТИФАТЛЫЛЫҠ КҮРҺӘТЕҮ (ил-тифатлылыҡ күрһәт-) ҡ. ҡар. илтифат итеү.
ИЛТИФАТҺЫҘ I (Р: нечуткий; И.: inconsiderate, blunt; T.: iltifatsız) с.
1. Хөрмәт итмәүсән, ихтирамһыҙ, хәстәрлекһеҙ. □ Нечуткий, бездушный. Илтифатһыҙ ҡараш. Илтифатһыҙ мөғәләмә.
2. Иғтибарһыҙ, диҡҡәтһеҙ. □ Невнимательный. Илтифатһыҙ тон менән яуап биреу.
ИЛТИФАТҺЫҘ II (Р: невнимательно; И.: careless; T.: dikkatsiz) р.
706