Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 709
Поиск по словарям
ИЛӘНЕҮ
иләккә [бушатыу] файҙаһыҙ эш менән булыу. □ Переливать из пустого в порожнее.
ИЛӘК II (Р.: решка; И.: tail (of coin); T.: kepek) и.
Тимер аҡсаның һанын күрһәткән яғы. □ Решка, авёрс. Аҡса сөйөп уйнағанда иләк яғы төшөу.
ИЛӘК АҪТЫ (Р: отсевки; И.: siftings; T: kepek) и.
Ашлыҡ иләгәндә үтә төшкән ҡырлыҡ, мысай кеүек ҡый. □ Отсевки. • Бойҙай — байға, иләк аҫты — илгә. Әйтем.
иләк йондоҙ (баш хәреф менән) и. диал. ҡар. өлкәр. ■ Иләк йондоҙ кук тубәһенә ук кутәрелгән, эргәһенән аҡһыл булып ҡаҙ юлы киткән. А. Таһиров.
ИЛӘК ЙЫУАСАҺЫ и. диал. ҡар. бауырһаҡ. Иләк йыуасаһы әҙерләу.
ИЛӘКЛӘНЕҮ (иләклән ) ҡ. төш. ҡар. иләкләү, страд, от иләкләү.
ИЛӘКЛӘҮ (иләклә-) (Р: продырявить; И.: wear out; T: delmek) ҡ.
Тишкеләү. □ Износить до дыр, продырявить (обувь, одежду от долгой носки). Кейемде оҙаҡ кейеп иләкләп бөтөу.
ИЛӘК ӨҪТӨ (Р: отруби; И.: bran; T: kepek) и.
Ашлыҡ иләгәндә өҫкә ҡалҡҡан эре-торо ҡый. □ Отруби, высевки. Иләк өҫтөн малға биреу.
ИЛӘКСЕ (Р: ситник; И.: sieve maker; T: elekçi) и.
Иләк яһаусы һәм һатыусы. □ Ситник. Иләксе булыу. ■ Иләксенең ике ҡыҙы, айыу кеуек көслө ҡыҙ, угеҙ кеуек сәсле ҡыҙ. Йырҙан.
ИЛӘКТӘН ҮТКӘРЕҮ (иләктән үткәр-) (Р: отсеивать; И.: sieve; T: elekten geçirmek) ҡ.
1. Он, ҡом кеүек нәмәләрҙе ҡыйҙан таҙартыу маҡсатында иләк аша үткәреү. □ Отсеивать, пропускать через сито. Ондо иләктән уткәреу.
2. кусм. Бик ентекләп, һәр яҡлап тикшереү. □ Отсеять кого -что. Тормош һәр кемде иләктән уткәрә.
ИЛӘМ [Волга буйы төрки телдәрҙән] (Р: красота; И.: beauty; T.: güzellik) и. иҫк.
Матурлыҡ, йәм. □ Красота. Иләм биреу.
ИЛӘМТЕК (иләмтеге) и. диал. ҡар. көрпә.
ИЛӘМҺЕҘ (Р: безобразный; И.: ugly; T.: çirkin) с.
Күңелгә ятмаған, шөкәтһеҙ, йәмһеҙ.
□ Очень некрасивый, безобразный, страшный на вид. Иләмһеҙ куренеш. ■ [Кеше] уҙен маҙаһыҙлаған уйҙарҙан аҙ ғына ҡотолоп торор өсөнмө, ул солоҡтоң иләмһеҙ йыуан олонона боролоп ҡараны. Н. Мусин. Оҙоно — иләмһеҙ кәуҙәле. И. Ғиззәтуллин. Шундай ғазаплы төндәрҙең береһендә һорау алыу булмәһенә иләмһеҙ ҙур пеләш башлы, баҡа куҙле шөкәтһеҙ бер кеше килеп керҙе. Г. Ғиззәтуллина. Мәмерйәнең ауыҙын иләмһеҙ ҙур йылан һаҡлаған. Ә. Әминев.
ИЛӘМҺЕҘ БУЛЫУ (иләмһеҙ бул-) (Р: становиться безобразным; И.: get ugly; T.: çirkinleşmek) ҡ.
Ҡурҡыныс, йәмһеҙ, шөкәтһеҙ булыу.
□ Становиться некрасивым, безобразным. Ауырыуҙан һуң ул иләмһеҙ булып ҡалған.
ИЛӘМҺЕРӘТЕҮ (иләмһерәт-) ҡ. йөкм. ҡар. иләмһерәү, понуд. от иләмһерәү.
ИЛӘМҺЕРӘҮ (иләмһерә-) (Р: бредить;
И.: rave; T.: sayıklamak) ҡ.
Иләҫ-миләҫ булып иҫ үҙгәреү. □ Бредить. Иләмһерәп тороп ултырыу.
ИЛӘН бәйл. иҫк. кит. ҡар. менән. ■ Бер заман сығыр инек беҙ ҡырға дуҫ-иштәр илән, унда уйындар, көлөуҙәр, һикереуҙәр бар ине. Р. Фәхретдинов.
ИЛӘНГЕ и. диал. ҡар. ләңге.
ИЛӘНДӘҮ (иләндә-) ҡ. диал. ҡар. башбаштаҡланыу.
ИЛӘНЕҮ I (илән-) ҡ. төш. ҡар. иләү I. страд, от иләү I. Иләнгән он.
ИЛӘНЕҮ II (илән-) ҡ. төш. ҡар. иләү II. страд, от иләү II. • Иләнмәгән, һуғылмаған, ҡайным, һиңә бер ыштан. Әйтем.
ИЛӘНЕҮ III (илән ) ҡ. төш. ҡар. иләү III. страд, от иләү III. ■ Рамғун ебәргән кешеләренә уҙ ҡәуеменең уғын, батман менән бал, иләнгән кеш тиреһе биреп ебәрҙе.
3. Ураҡсин.
709
иләккә [бушатыу] файҙаһыҙ эш менән булыу. □ Переливать из пустого в порожнее.
ИЛӘК II (Р.: решка; И.: tail (of coin); T.: kepek) и.
Тимер аҡсаның һанын күрһәткән яғы. □ Решка, авёрс. Аҡса сөйөп уйнағанда иләк яғы төшөу.
ИЛӘК АҪТЫ (Р: отсевки; И.: siftings; T: kepek) и.
Ашлыҡ иләгәндә үтә төшкән ҡырлыҡ, мысай кеүек ҡый. □ Отсевки. • Бойҙай — байға, иләк аҫты — илгә. Әйтем.
иләк йондоҙ (баш хәреф менән) и. диал. ҡар. өлкәр. ■ Иләк йондоҙ кук тубәһенә ук кутәрелгән, эргәһенән аҡһыл булып ҡаҙ юлы киткән. А. Таһиров.
ИЛӘК ЙЫУАСАҺЫ и. диал. ҡар. бауырһаҡ. Иләк йыуасаһы әҙерләу.
ИЛӘКЛӘНЕҮ (иләклән ) ҡ. төш. ҡар. иләкләү, страд, от иләкләү.
ИЛӘКЛӘҮ (иләклә-) (Р: продырявить; И.: wear out; T: delmek) ҡ.
Тишкеләү. □ Износить до дыр, продырявить (обувь, одежду от долгой носки). Кейемде оҙаҡ кейеп иләкләп бөтөу.
ИЛӘК ӨҪТӨ (Р: отруби; И.: bran; T: kepek) и.
Ашлыҡ иләгәндә өҫкә ҡалҡҡан эре-торо ҡый. □ Отруби, высевки. Иләк өҫтөн малға биреу.
ИЛӘКСЕ (Р: ситник; И.: sieve maker; T: elekçi) и.
Иләк яһаусы һәм һатыусы. □ Ситник. Иләксе булыу. ■ Иләксенең ике ҡыҙы, айыу кеуек көслө ҡыҙ, угеҙ кеуек сәсле ҡыҙ. Йырҙан.
ИЛӘКТӘН ҮТКӘРЕҮ (иләктән үткәр-) (Р: отсеивать; И.: sieve; T: elekten geçirmek) ҡ.
1. Он, ҡом кеүек нәмәләрҙе ҡыйҙан таҙартыу маҡсатында иләк аша үткәреү. □ Отсеивать, пропускать через сито. Ондо иләктән уткәреу.
2. кусм. Бик ентекләп, һәр яҡлап тикшереү. □ Отсеять кого -что. Тормош һәр кемде иләктән уткәрә.
ИЛӘМ [Волга буйы төрки телдәрҙән] (Р: красота; И.: beauty; T.: güzellik) и. иҫк.
Матурлыҡ, йәм. □ Красота. Иләм биреу.
ИЛӘМТЕК (иләмтеге) и. диал. ҡар. көрпә.
ИЛӘМҺЕҘ (Р: безобразный; И.: ugly; T.: çirkin) с.
Күңелгә ятмаған, шөкәтһеҙ, йәмһеҙ.
□ Очень некрасивый, безобразный, страшный на вид. Иләмһеҙ куренеш. ■ [Кеше] уҙен маҙаһыҙлаған уйҙарҙан аҙ ғына ҡотолоп торор өсөнмө, ул солоҡтоң иләмһеҙ йыуан олонона боролоп ҡараны. Н. Мусин. Оҙоно — иләмһеҙ кәуҙәле. И. Ғиззәтуллин. Шундай ғазаплы төндәрҙең береһендә һорау алыу булмәһенә иләмһеҙ ҙур пеләш башлы, баҡа куҙле шөкәтһеҙ бер кеше килеп керҙе. Г. Ғиззәтуллина. Мәмерйәнең ауыҙын иләмһеҙ ҙур йылан һаҡлаған. Ә. Әминев.
ИЛӘМҺЕҘ БУЛЫУ (иләмһеҙ бул-) (Р: становиться безобразным; И.: get ugly; T.: çirkinleşmek) ҡ.
Ҡурҡыныс, йәмһеҙ, шөкәтһеҙ булыу.
□ Становиться некрасивым, безобразным. Ауырыуҙан һуң ул иләмһеҙ булып ҡалған.
ИЛӘМҺЕРӘТЕҮ (иләмһерәт-) ҡ. йөкм. ҡар. иләмһерәү, понуд. от иләмһерәү.
ИЛӘМҺЕРӘҮ (иләмһерә-) (Р: бредить;
И.: rave; T.: sayıklamak) ҡ.
Иләҫ-миләҫ булып иҫ үҙгәреү. □ Бредить. Иләмһерәп тороп ултырыу.
ИЛӘН бәйл. иҫк. кит. ҡар. менән. ■ Бер заман сығыр инек беҙ ҡырға дуҫ-иштәр илән, унда уйындар, көлөуҙәр, һикереуҙәр бар ине. Р. Фәхретдинов.
ИЛӘНГЕ и. диал. ҡар. ләңге.
ИЛӘНДӘҮ (иләндә-) ҡ. диал. ҡар. башбаштаҡланыу.
ИЛӘНЕҮ I (илән-) ҡ. төш. ҡар. иләү I. страд, от иләү I. Иләнгән он.
ИЛӘНЕҮ II (илән-) ҡ. төш. ҡар. иләү II. страд, от иләү II. • Иләнмәгән, һуғылмаған, ҡайным, һиңә бер ыштан. Әйтем.
ИЛӘНЕҮ III (илән ) ҡ. төш. ҡар. иләү III. страд, от иләү III. ■ Рамғун ебәргән кешеләренә уҙ ҡәуеменең уғын, батман менән бал, иләнгән кеш тиреһе биреп ебәрҙе.
3. Ураҡсин.
709