Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 737
Поиск по словарям
ИНЕРЦИЯ
стриаль институтын уңышлы тамамлап, инженер булып эшләйҙәр. «Ағиҙел», №11, 2010.
ИНДУСТРИЯ [рус. < лат. industria ‘эшмәкәрлек’] (Р.: индустрия; И.: industry; T: sanayi) и.
Машина техникаһына ҡоролған фабрика-завод сәнәғәте. □ Индустрия. Киң индустрия. Беҙҙең илдә еңел һәм ауыр индустриялар алға киткән.
ИНДӘҮ (индә ) к. диал. ҡар. үлсәү.
ИНЕ (Р.: образует сложную глагольную форму прошедшего времени; И.: auxiliary verb to indicate a past tense; T.: idi) ярҙ. ҡ.
1. Ҡатмарлы үткән заман формалары яһай. □ Образует сложную глагольную форму прошедшего времени. ■ Бара ғына инем, эй, юл менән, юлғынайым китте ҡул менән. Халыҡ йырынан.
2. Төрлө һүҙ төркөмө менән килеп, үткән заман хәбәрлек мәғәнәһе бирә. □ Выражает значение прошедшего времени. ■ Урал ҡошҡа мул ине, бындай ҡоштар юҡ ине. «Аҡбуҙат». Куптәре егет булып еткәнсе әлепбейҙе лә өйрәнә алмай аҙапланып ғумер уҙғаралар ине. 3. Биишева.
3. Сифат ҡылымдың -р формаһы, уртаҡ ҡылымдың -рға формаһы, шарт ҡылымдың -һа формаһы менән килеп, төрлө теләк-маҡсатты белдерә. □ В сочетание с формой причастия на -р, инфинитива на -рға, глагола условного наклонения на -ha выражает различные значения пожелания и цели. ■ Кугәреп куккә урелгән ҡарлы башын Уралдың, куҙҙең яуын алырҙай матурлығын ҡырҙарҙың мәңге маҡтар инем мин, мәңге данлар инем мин. С. Юлаев.
4. Исем ҡылым менән бирелгән хәбәргә йомшаҡлыҡ мәғәнәһе бирә. □ Только. Кур-шеләргә йомош менән генә инеуем ине.
5. Шарт һөйләмдән һуң, ҡылымдың -ған, -ә формалары менән йәки сифат менән килгән хәбәргә бәйләнеп, берәй эш-хәлдең булыуҙан саҡ ҡалғанын белдерә. □ Если бы. Туҡтатмаһам куршеләргә инеп китә ине.
♦ Белһәң ине инеш һөйләм функцияһын үтәй. □ Если бы ты знал. Белһәң ине, куңелемдәге тойғоларҙы. Тиер инең {йәки
инем) төрлө заман формаһы менән килеп, нимәнелер асыҡлай алмай икеләнеүҙе белдерә. □ Выражает сомнение: сказал бы, но... Балта менән ҡырҡҡандар тиер инең, табы юҡ. Әкиәттән. Ярар ине шарт ҡылым менән килеп, шик-хәүефте белдерә. □ Выражает сомнение, опасение. Килһә ярар ине.
ИНЕРЛЕ-СЫҒАРЛЫ с. ҡар. инәле-сығалы. ■ Гөлйөҙөм Яланбикәнең уҙен танымағанына ла, былай һөйләуенә лә аптырап: «Әллә иҫе инерле-сығарлы тигәндәре шул буламы икән?» тип уйланды. Һ. Дәүләтшина.
ИНЕРТ (Р.: инертный; И.: inert; T: süredu-ran) с.
1. физ. Инерцияһы булған. □ Инертный. Инерт газдар. М [Газ фонтаны] инерт газ менән уратылған ялҡын, кислород булмағас, һунә. «Ағиҙел», № 11, 2010.
2. һөйл. кусм. Дәртһеҙ, һүлпән. □ Инертный. Инерт кеше.
ИНЕРТЛЫҠ (инертлығы) (Р.: инертность; И.: inertness; T: atalet) и.
1. физ. Есемгә тәьҫир иткән көстөң булмаған йәки бер тигеҙ булған осрағында есемдең бер төрлө тура хәрәкәт итеү хәлен һаҡлау үҙенсәлеге. □ Инертность. Инертлыҡ хәле. Инертлыҡ куренеше.
2. кусм. Эштә һүлпәнлек, эшкә һалҡын ҡараш; эшмәкәрһеҙлек. □ Инертность. Инертлыҡ хәле.
ИНЕРЦИЯ [рус. < лат. inertia ‘хәрәкәтһеҙ хәл’] (Р: инерция; И.: inertia; T: süredurum) и.
1. физ. Есемдең хәрәкәтлек йәки тыныслыҡ хәлен һаҡларға тырышыу үҙенсәлеге. □ Инерция. Инерция законы.
2. кусм. Электән килгән, ғәҙәткә ингән хәлдең дауам ителеүе. □ Инерция. ■ Үлемгә дусар ителгән әҙәм, уҙ ҡеуәтен юғалта барған һайын, инерция көсөнә нығыраҡ буйһона. М. Кәрим. Ҡасандан килгән инерцияны бер Басариев та, бер Бикбаев ҡына боҙа алмаҫ. Р. Солтангәрәев.
3. ҡар. инертлыҡ 2. Кешене инерция хәленән сығарыу.
♦ Инерция буйынса {йәки менән) уйлап тормайынса, механик рәүештә эшләү. □ Делать по инерции. ■ Бөтәһе лә ниндәйҙер бер инерция менән бара, әйтерһең, ауыр
24-1.0116.12
737
стриаль институтын уңышлы тамамлап, инженер булып эшләйҙәр. «Ағиҙел», №11, 2010.
ИНДУСТРИЯ [рус. < лат. industria ‘эшмәкәрлек’] (Р.: индустрия; И.: industry; T: sanayi) и.
Машина техникаһына ҡоролған фабрика-завод сәнәғәте. □ Индустрия. Киң индустрия. Беҙҙең илдә еңел һәм ауыр индустриялар алға киткән.
ИНДӘҮ (индә ) к. диал. ҡар. үлсәү.
ИНЕ (Р.: образует сложную глагольную форму прошедшего времени; И.: auxiliary verb to indicate a past tense; T.: idi) ярҙ. ҡ.
1. Ҡатмарлы үткән заман формалары яһай. □ Образует сложную глагольную форму прошедшего времени. ■ Бара ғына инем, эй, юл менән, юлғынайым китте ҡул менән. Халыҡ йырынан.
2. Төрлө һүҙ төркөмө менән килеп, үткән заман хәбәрлек мәғәнәһе бирә. □ Выражает значение прошедшего времени. ■ Урал ҡошҡа мул ине, бындай ҡоштар юҡ ине. «Аҡбуҙат». Куптәре егет булып еткәнсе әлепбейҙе лә өйрәнә алмай аҙапланып ғумер уҙғаралар ине. 3. Биишева.
3. Сифат ҡылымдың -р формаһы, уртаҡ ҡылымдың -рға формаһы, шарт ҡылымдың -һа формаһы менән килеп, төрлө теләк-маҡсатты белдерә. □ В сочетание с формой причастия на -р, инфинитива на -рға, глагола условного наклонения на -ha выражает различные значения пожелания и цели. ■ Кугәреп куккә урелгән ҡарлы башын Уралдың, куҙҙең яуын алырҙай матурлығын ҡырҙарҙың мәңге маҡтар инем мин, мәңге данлар инем мин. С. Юлаев.
4. Исем ҡылым менән бирелгән хәбәргә йомшаҡлыҡ мәғәнәһе бирә. □ Только. Кур-шеләргә йомош менән генә инеуем ине.
5. Шарт һөйләмдән һуң, ҡылымдың -ған, -ә формалары менән йәки сифат менән килгән хәбәргә бәйләнеп, берәй эш-хәлдең булыуҙан саҡ ҡалғанын белдерә. □ Если бы. Туҡтатмаһам куршеләргә инеп китә ине.
♦ Белһәң ине инеш һөйләм функцияһын үтәй. □ Если бы ты знал. Белһәң ине, куңелемдәге тойғоларҙы. Тиер инең {йәки
инем) төрлө заман формаһы менән килеп, нимәнелер асыҡлай алмай икеләнеүҙе белдерә. □ Выражает сомнение: сказал бы, но... Балта менән ҡырҡҡандар тиер инең, табы юҡ. Әкиәттән. Ярар ине шарт ҡылым менән килеп, шик-хәүефте белдерә. □ Выражает сомнение, опасение. Килһә ярар ине.
ИНЕРЛЕ-СЫҒАРЛЫ с. ҡар. инәле-сығалы. ■ Гөлйөҙөм Яланбикәнең уҙен танымағанына ла, былай һөйләуенә лә аптырап: «Әллә иҫе инерле-сығарлы тигәндәре шул буламы икән?» тип уйланды. Һ. Дәүләтшина.
ИНЕРТ (Р.: инертный; И.: inert; T: süredu-ran) с.
1. физ. Инерцияһы булған. □ Инертный. Инерт газдар. М [Газ фонтаны] инерт газ менән уратылған ялҡын, кислород булмағас, һунә. «Ағиҙел», № 11, 2010.
2. һөйл. кусм. Дәртһеҙ, һүлпән. □ Инертный. Инерт кеше.
ИНЕРТЛЫҠ (инертлығы) (Р.: инертность; И.: inertness; T: atalet) и.
1. физ. Есемгә тәьҫир иткән көстөң булмаған йәки бер тигеҙ булған осрағында есемдең бер төрлө тура хәрәкәт итеү хәлен һаҡлау үҙенсәлеге. □ Инертность. Инертлыҡ хәле. Инертлыҡ куренеше.
2. кусм. Эштә һүлпәнлек, эшкә һалҡын ҡараш; эшмәкәрһеҙлек. □ Инертность. Инертлыҡ хәле.
ИНЕРЦИЯ [рус. < лат. inertia ‘хәрәкәтһеҙ хәл’] (Р: инерция; И.: inertia; T: süredurum) и.
1. физ. Есемдең хәрәкәтлек йәки тыныслыҡ хәлен һаҡларға тырышыу үҙенсәлеге. □ Инерция. Инерция законы.
2. кусм. Электән килгән, ғәҙәткә ингән хәлдең дауам ителеүе. □ Инерция. ■ Үлемгә дусар ителгән әҙәм, уҙ ҡеуәтен юғалта барған һайын, инерция көсөнә нығыраҡ буйһона. М. Кәрим. Ҡасандан килгән инерцияны бер Басариев та, бер Бикбаев ҡына боҙа алмаҫ. Р. Солтангәрәев.
3. ҡар. инертлыҡ 2. Кешене инерция хәленән сығарыу.
♦ Инерция буйынса {йәки менән) уйлап тормайынса, механик рәүештә эшләү. □ Делать по инерции. ■ Бөтәһе лә ниндәйҙер бер инерция менән бара, әйтерһең, ауыр
24-1.0116.12
737