Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 773
Поиск по словарям
ИРЕКЛЕ
берсә текә, ҡаҡ түбәләргә үрелеп, алға, билдәһеҙ алыҫлыҡтарға үрмәләгән. 3. Биишева. Шунан батыр уйлай: «Минең иркем бар, менергә айғырым бар. Нишләп әле мин бында ятам?» Әкиәттән. • Бүрек баҙарҙа һатылһа ла, ирек баҙарҙа һатылмай. Мәҡәл.
2. Кешенең үҙ маҡсаты, үҙ теләге менән эш-хәрәкәт ҡылыу мөмкинлеге; ихтыяр.
□ Воля, право. ■ Ҡолой кантонды ла бай тиҙәр,.. үҙ хөкөмө уның үҙ ҡулында, ни ҡылһа ла, ирке бар, тиҙәр. Халыҡ йырынан. • Ҡайҙан ҡолаҡ сығарһа ла ҡаҙансының ирке бар. Мәҡәл.
3. Күңел теләге, ихтыяр. □ Воля, желание. Үҙ иркең менән эш итеү. ■ Егет кенә, меҫкен, ни хәл итһен, юл булмағас уның иркенә. Халыҡ йырынан.
4. Иҙеү, ҡыҫыуҙар булмағанлыҡ; азатлыҡ, хөрриәт. □ Свобода, воля; независимость. Иректә йәшәү. Ирек алыу. Ирек бөтөү.
5. Тотҡонлоҡта, һаҡ аҫтында булмаған, азат хәл. □ Свобода, воля. ■ Ялланып тоҙ ҡаҙыусылар иректә булһа ла, далаға китеп йөрөр урын юҡ, яҡын тирәлә тоҙло күлдәрҙән башҡа эсәр һыу ҙа, бит-ҡул йыу ар күл дә, шишмә лә тапмаҫһың. 3. Ураҡсин. Уны [Әҙибәне] 1943 йылдың ғинуарында иреккә сығарҙылар. Г. Ғиззәтуллина.
6. күсм. Аулаҡ урын, иркен ер; сәхрә.
□ Простор. Малдарҙы иреккә сығарыу.
♦ Үҙ иркең йәки үҙ иркендә кемдеңдер эшенә ҡыҫылырға, ҡатышырға теләмәгәнде белдереп әйтелә. □ Воля твоя. Үҙ иркең, нисек теләйһең шулай хәл ит.
ИРЕК II (иреге) (Р.: дубитель; И.: tanning agent, tannin; T.: sepileyici madde) и. этн.
Тире иләгәндә уны йомшартып алыу өсөн махсус әҙерләнгән әсетмә (ғәҙәттә, әсе ҡатыҡҡа, эркеткә арыш оно, он эреһе һалып әсетеп әҙерләнә). □ Дубитель (специальный раствор для вымачивания шкуры при дублении ). Тирене иреккә һалып эшкәртеү.
ИРЕК АҒАСЫ (Р: приспособление для выделки шкуры; И.: appliance for tanning; T: sepilemek aleti) и. этн.
Асалы ағасҡа тимер беркетелеп яһалған тире иләү ҡорамалы. □ Приспособление для выделки шкуры.
ИРЕК АШАУ (Р: смягчение; И.: softening; T: yumuşatma) и.
Ирек (II) ятып йомшарыу, бешеләнеү (тирегә ҡарата). □ Смягчение, дубление в дубительном растворе (о шкуре).
ИРЕК БИРЕУ (ирек бир-) (Р: давать волю; И.: let oneself go; let go; T: izin vermek) ҡ.
Ниҙер эшләүгә юл ҡуйыу, мәшәҡәтләнеү; форсат биреү. □ Давать волю. ■ Тәбиғи тыйнаҡлығы, тәрбиәһе күҙенә ялыныслы текләп торған кешенең үтенесен тота килеп кире ҡағырға ирек бирмәне Инсафҡа. Р. Камал. Уның [Йәмиләнең] бер ваҡытта ла көнләшеп ире артынан эйәреп йәмһеҙләшкәне, уның йөҙөн йыртҡаны йәки үҙен кәмһетергә ирек биргәне юҡ. Г. Ғиззәтуллина. Дағалы тояҡтарҙан ырғыған ҡар киҫәктәре Алтын-байҙың битенә, түшенә тап-топ бәрелә, күҙен асырға ла ирек бирмәй. 3. Ураҡсин. Хан булып алғас, Хөсәйен халыҡҡа ирек биреп, рәхәт йәшәтә башлаған, ти. Әкиәттән.
ИРЕК ҠЫЛЫУ (ирек ҡыл-) ҡ. ҡар. ирек биреү.
ИРЕКЛЕ (Р: вольный; И.: free; T: özgür) с.
1. Бер кемгә буйһонмаған, үҙ ихтыяры менән йәшәй торған, азат. □ Вольный, свободный. Ирекле йән. Ирекле күңел. ■ [Таңһылыу:] Ҡасан мин азат, ирекле зат булырмын, ҡасан мин йән тыныслыҡтары табырмын? Р. Камал.
2. Үҙ теләге, үҙ ихтыяры менән эш итеү мөмкинлеге булған. □ Вольный. ■ Вәлишин йортонда үҙен ни тиклем ирекле тоймаһын, бары тик бөтмөрлөгө, тырышлығы арҡаһында ғына уның [Шәрғиәнең] һүҙе һүҙ була торғайны. Ә. Хәкимов.
3. Иҙелеп, ҡоллоҡта йәшәмәгән, бойондороҡло булмаған. □ Независимый. ■ Ағайҙар, — тине Хәмзә, — беҙҙең эш ер һатыу менән генә бөтмәй, эш үҙебеҙҙе үҙебеҙ һатыу менән, ирекле ҡолдар булыу менән бөтәсәк. Ғ. Хәйри. [М. Өмөтбаевтың] бер шаршау-лыҡ «Көтөүсе» пьесаһында ла шул уҡ йылдарҙағы милләтселек хәрәкәте, граждандар
773
берсә текә, ҡаҡ түбәләргә үрелеп, алға, билдәһеҙ алыҫлыҡтарға үрмәләгән. 3. Биишева. Шунан батыр уйлай: «Минең иркем бар, менергә айғырым бар. Нишләп әле мин бында ятам?» Әкиәттән. • Бүрек баҙарҙа һатылһа ла, ирек баҙарҙа һатылмай. Мәҡәл.
2. Кешенең үҙ маҡсаты, үҙ теләге менән эш-хәрәкәт ҡылыу мөмкинлеге; ихтыяр.
□ Воля, право. ■ Ҡолой кантонды ла бай тиҙәр,.. үҙ хөкөмө уның үҙ ҡулында, ни ҡылһа ла, ирке бар, тиҙәр. Халыҡ йырынан. • Ҡайҙан ҡолаҡ сығарһа ла ҡаҙансының ирке бар. Мәҡәл.
3. Күңел теләге, ихтыяр. □ Воля, желание. Үҙ иркең менән эш итеү. ■ Егет кенә, меҫкен, ни хәл итһен, юл булмағас уның иркенә. Халыҡ йырынан.
4. Иҙеү, ҡыҫыуҙар булмағанлыҡ; азатлыҡ, хөрриәт. □ Свобода, воля; независимость. Иректә йәшәү. Ирек алыу. Ирек бөтөү.
5. Тотҡонлоҡта, һаҡ аҫтында булмаған, азат хәл. □ Свобода, воля. ■ Ялланып тоҙ ҡаҙыусылар иректә булһа ла, далаға китеп йөрөр урын юҡ, яҡын тирәлә тоҙло күлдәрҙән башҡа эсәр һыу ҙа, бит-ҡул йыу ар күл дә, шишмә лә тапмаҫһың. 3. Ураҡсин. Уны [Әҙибәне] 1943 йылдың ғинуарында иреккә сығарҙылар. Г. Ғиззәтуллина.
6. күсм. Аулаҡ урын, иркен ер; сәхрә.
□ Простор. Малдарҙы иреккә сығарыу.
♦ Үҙ иркең йәки үҙ иркендә кемдеңдер эшенә ҡыҫылырға, ҡатышырға теләмәгәнде белдереп әйтелә. □ Воля твоя. Үҙ иркең, нисек теләйһең шулай хәл ит.
ИРЕК II (иреге) (Р.: дубитель; И.: tanning agent, tannin; T.: sepileyici madde) и. этн.
Тире иләгәндә уны йомшартып алыу өсөн махсус әҙерләнгән әсетмә (ғәҙәттә, әсе ҡатыҡҡа, эркеткә арыш оно, он эреһе һалып әсетеп әҙерләнә). □ Дубитель (специальный раствор для вымачивания шкуры при дублении ). Тирене иреккә һалып эшкәртеү.
ИРЕК АҒАСЫ (Р: приспособление для выделки шкуры; И.: appliance for tanning; T: sepilemek aleti) и. этн.
Асалы ағасҡа тимер беркетелеп яһалған тире иләү ҡорамалы. □ Приспособление для выделки шкуры.
ИРЕК АШАУ (Р: смягчение; И.: softening; T: yumuşatma) и.
Ирек (II) ятып йомшарыу, бешеләнеү (тирегә ҡарата). □ Смягчение, дубление в дубительном растворе (о шкуре).
ИРЕК БИРЕУ (ирек бир-) (Р: давать волю; И.: let oneself go; let go; T: izin vermek) ҡ.
Ниҙер эшләүгә юл ҡуйыу, мәшәҡәтләнеү; форсат биреү. □ Давать волю. ■ Тәбиғи тыйнаҡлығы, тәрбиәһе күҙенә ялыныслы текләп торған кешенең үтенесен тота килеп кире ҡағырға ирек бирмәне Инсафҡа. Р. Камал. Уның [Йәмиләнең] бер ваҡытта ла көнләшеп ире артынан эйәреп йәмһеҙләшкәне, уның йөҙөн йыртҡаны йәки үҙен кәмһетергә ирек биргәне юҡ. Г. Ғиззәтуллина. Дағалы тояҡтарҙан ырғыған ҡар киҫәктәре Алтын-байҙың битенә, түшенә тап-топ бәрелә, күҙен асырға ла ирек бирмәй. 3. Ураҡсин. Хан булып алғас, Хөсәйен халыҡҡа ирек биреп, рәхәт йәшәтә башлаған, ти. Әкиәттән.
ИРЕК ҠЫЛЫУ (ирек ҡыл-) ҡ. ҡар. ирек биреү.
ИРЕКЛЕ (Р: вольный; И.: free; T: özgür) с.
1. Бер кемгә буйһонмаған, үҙ ихтыяры менән йәшәй торған, азат. □ Вольный, свободный. Ирекле йән. Ирекле күңел. ■ [Таңһылыу:] Ҡасан мин азат, ирекле зат булырмын, ҡасан мин йән тыныслыҡтары табырмын? Р. Камал.
2. Үҙ теләге, үҙ ихтыяры менән эш итеү мөмкинлеге булған. □ Вольный. ■ Вәлишин йортонда үҙен ни тиклем ирекле тоймаһын, бары тик бөтмөрлөгө, тырышлығы арҡаһында ғына уның [Шәрғиәнең] һүҙе һүҙ була торғайны. Ә. Хәкимов.
3. Иҙелеп, ҡоллоҡта йәшәмәгән, бойондороҡло булмаған. □ Независимый. ■ Ағайҙар, — тине Хәмзә, — беҙҙең эш ер һатыу менән генә бөтмәй, эш үҙебеҙҙе үҙебеҙ һатыу менән, ирекле ҡолдар булыу менән бөтәсәк. Ғ. Хәйри. [М. Өмөтбаевтың] бер шаршау-лыҡ «Көтөүсе» пьесаһында ла шул уҡ йылдарҙағы милләтселек хәрәкәте, граждандар
773