Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 777
Поиск по словарям
ИРЕТКЕС
Иренсәскәне халыҡ медицинаһында тамаҡ ауыртҡанда файҙаланалар. ■ Иренсәскәнец составында эфир майҙары, аллантоин, ста-хидрин, С витамины, органик кислоталар һ. б. биологик актив матдәләр бар. В. Ғүмәров.
ИРЕН СӘСКӘЛЕЛӘР (Р.: губоцветные;
И.: Lamiales; T: lamiales) и. бот.
Бөтә Ер шарына таралған 3500 тирәһе төрҙө үҙ эсенә алған ике өлөшлө үҫемлектәр. □ Губоцветные (лат. Labiatae).
ИРЕН ТАРТЫНҠЫҺЫ (Р: лаби альный согласный; И.: labialized sounds; T.: dudaksıl ünsüz) и. лингв.
Яһалышында аҫҡы ирендәр актив ҡатнашҡан тартынҡы өндәр ([б], [п], [в], [ф], [м], [V]). □ Лабиальный (губной) согласный. Ирен тартынҡыларын өйрәнеу.
ИРЕН ТАРТЫУ (ирен тарт-) (Р.: губа дёргается; И.: twitch; T.: dudakları kıpırdatmak) ҡ.
Ирендең берәй өлөшө үҙенән-үҙе ҡалтыранып ҡыбырлау (ырым буйынса, кеше менән һөйләшеугә йәки кустәнәс ашауға була, имеш, тип әйтелә). □ Губа дёргается. Ирен тартһа, хәйерле осрашыуға була.
ИРЕН-ТЕШ ТАРТЫНҠЫҺЫ [Р: губно-зубной согласный; И.: labiodental consonant; T.: dişsil dudaksıl (ünsüz)] и. лингв.
Ирен һәм теш ярҙамында яһалған фонемалар ([в], [ф] өндәре). □ Губно-зубной, лабиодентальный согласный. Ирен-теш тартынҡыларын өйрәнеу. Ирен-теш тартынҡыларына анализ уткәреу.
ИРЕН ТУРҺАЙТЫУ (ирен турһайт-)
(Р: надувать губы; И.: sulk; T.: dudakları bükmek) ҡ.
Ирендәрҙе тумпайтып, асыу, үпкә белдереү. □ Надувать губы, обижаться. Ҡыҙҙар ирен турһайтырға ярата инде ул.
ИРЕН ЯРҒЫС и. диал. ҡар. ҡырлы ҡурай.
ИРЕТЕЛЕҮ (иретел-) ҡ. төш. ҡар. иретеү 1, 2. страд, от иретеү 1, 2.
ИРЕТЕП ЙӘБЕШТЕРЕЛГӘН (Р: сварной; И.: welded; T.: kaynaklı) с. тех.
Иретеп бер-береһенә тоташтырылған. □ Сварной. Иретеп йәбештерелгән торбалар.
ИРЕТЕП ЙӘБЕШТЕРЕҮ (иретеп йәбештер-) (Р: варит, сварить; И.: weld; T.: kaynak yapmak) ҡ. тех.
Тимерҙе һ. б. ҡыҙҙырып бер-береһенә тоташтырыу. □ Варит, сварить. Торбаларҙы иретеп йәбештереу.
ИРЕТЕП ЙӘБЕШТЕРЕҮСЕ (Р: сварщик; И.: welder; T: kaynakçı) и.
Тимерҙе һ. б. иретеп тоташтырыу менән шөғөлләнгән оҫта. □ Сварщик. Иретеп йә-бештереуселәр мәктәбе. Иретеп йәбеш-тереусе булып эшләу.
ИРЕТЕҮ (ирет-) ҡ.
1. йөкм. ҡар. иреү 1,1. понуд. от иреү 1,1.
2. Юғары температура тәьҫирендә металл алыу; металл ҡойоу. □ Плавить, выплавлять, расплавлять. ■ Шуваловтың Оло Эйек һыуы буйындағы баҡыр иретеу заводы 1753 йылда төҙөлә башлағайны. Ғ. Ибраһимов. Баҡыр иретеу куптән бирле юҡ инде бында. Ж. Кейекбаев. Файзада усаҡ алдында ҡурғаш иретте. Р. Камал.
3. эйһ. ф. ҡар. иреү 1,1. Ҡояш ҡарҙы ныҡ иреткән.
4. кусм. Кешелә нескә тойғолар уятыу, күңелгә рәхәтлек биреү, күңелде йомшартыу. □ Растрогать, привести в умиление. Йылы һуҙ менән кеше куцелен балауыҙҙай иретеу. • Аш ташты иретә. Мәҡәл. Йылы һуҙ йәнде иретә. Әйтем.
ИР ЕТЕҮ (ир ет-) (Р: достигать совершеннолетия; И.: become of age; T.: erginlik yaşına gelmek) ҡ.
Үҫмер йәшенән сығып, балиғ булыу. □ Достичь совершеннолетия, стать взрослым. ■ Хәҙер Сәмиғулла ир етеп, ҡатын, бала-сағаһы менән уҙе донъя көтөп тора. 3. Биишева.
ИРЕТКЕС (Р: растворитель; И.: solvent; T.: eritici) и. махс.
1. Айырым матдәләрҙе иретә торған ҡушылма. □ Растворитель.
777
Иренсәскәне халыҡ медицинаһында тамаҡ ауыртҡанда файҙаланалар. ■ Иренсәскәнец составында эфир майҙары, аллантоин, ста-хидрин, С витамины, органик кислоталар һ. б. биологик актив матдәләр бар. В. Ғүмәров.
ИРЕН СӘСКӘЛЕЛӘР (Р.: губоцветные;
И.: Lamiales; T: lamiales) и. бот.
Бөтә Ер шарына таралған 3500 тирәһе төрҙө үҙ эсенә алған ике өлөшлө үҫемлектәр. □ Губоцветные (лат. Labiatae).
ИРЕН ТАРТЫНҠЫҺЫ (Р: лаби альный согласный; И.: labialized sounds; T.: dudaksıl ünsüz) и. лингв.
Яһалышында аҫҡы ирендәр актив ҡатнашҡан тартынҡы өндәр ([б], [п], [в], [ф], [м], [V]). □ Лабиальный (губной) согласный. Ирен тартынҡыларын өйрәнеу.
ИРЕН ТАРТЫУ (ирен тарт-) (Р.: губа дёргается; И.: twitch; T.: dudakları kıpırdatmak) ҡ.
Ирендең берәй өлөшө үҙенән-үҙе ҡалтыранып ҡыбырлау (ырым буйынса, кеше менән һөйләшеугә йәки кустәнәс ашауға була, имеш, тип әйтелә). □ Губа дёргается. Ирен тартһа, хәйерле осрашыуға була.
ИРЕН-ТЕШ ТАРТЫНҠЫҺЫ [Р: губно-зубной согласный; И.: labiodental consonant; T.: dişsil dudaksıl (ünsüz)] и. лингв.
Ирен һәм теш ярҙамында яһалған фонемалар ([в], [ф] өндәре). □ Губно-зубной, лабиодентальный согласный. Ирен-теш тартынҡыларын өйрәнеу. Ирен-теш тартынҡыларына анализ уткәреу.
ИРЕН ТУРҺАЙТЫУ (ирен турһайт-)
(Р: надувать губы; И.: sulk; T.: dudakları bükmek) ҡ.
Ирендәрҙе тумпайтып, асыу, үпкә белдереү. □ Надувать губы, обижаться. Ҡыҙҙар ирен турһайтырға ярата инде ул.
ИРЕН ЯРҒЫС и. диал. ҡар. ҡырлы ҡурай.
ИРЕТЕЛЕҮ (иретел-) ҡ. төш. ҡар. иретеү 1, 2. страд, от иретеү 1, 2.
ИРЕТЕП ЙӘБЕШТЕРЕЛГӘН (Р: сварной; И.: welded; T.: kaynaklı) с. тех.
Иретеп бер-береһенә тоташтырылған. □ Сварной. Иретеп йәбештерелгән торбалар.
ИРЕТЕП ЙӘБЕШТЕРЕҮ (иретеп йәбештер-) (Р: варит, сварить; И.: weld; T.: kaynak yapmak) ҡ. тех.
Тимерҙе һ. б. ҡыҙҙырып бер-береһенә тоташтырыу. □ Варит, сварить. Торбаларҙы иретеп йәбештереу.
ИРЕТЕП ЙӘБЕШТЕРЕҮСЕ (Р: сварщик; И.: welder; T: kaynakçı) и.
Тимерҙе һ. б. иретеп тоташтырыу менән шөғөлләнгән оҫта. □ Сварщик. Иретеп йә-бештереуселәр мәктәбе. Иретеп йәбеш-тереусе булып эшләу.
ИРЕТЕҮ (ирет-) ҡ.
1. йөкм. ҡар. иреү 1,1. понуд. от иреү 1,1.
2. Юғары температура тәьҫирендә металл алыу; металл ҡойоу. □ Плавить, выплавлять, расплавлять. ■ Шуваловтың Оло Эйек һыуы буйындағы баҡыр иретеу заводы 1753 йылда төҙөлә башлағайны. Ғ. Ибраһимов. Баҡыр иретеу куптән бирле юҡ инде бында. Ж. Кейекбаев. Файзада усаҡ алдында ҡурғаш иретте. Р. Камал.
3. эйһ. ф. ҡар. иреү 1,1. Ҡояш ҡарҙы ныҡ иреткән.
4. кусм. Кешелә нескә тойғолар уятыу, күңелгә рәхәтлек биреү, күңелде йомшартыу. □ Растрогать, привести в умиление. Йылы һуҙ менән кеше куцелен балауыҙҙай иретеу. • Аш ташты иретә. Мәҡәл. Йылы һуҙ йәнде иретә. Әйтем.
ИР ЕТЕҮ (ир ет-) (Р: достигать совершеннолетия; И.: become of age; T.: erginlik yaşına gelmek) ҡ.
Үҫмер йәшенән сығып, балиғ булыу. □ Достичь совершеннолетия, стать взрослым. ■ Хәҙер Сәмиғулла ир етеп, ҡатын, бала-сағаһы менән уҙе донъя көтөп тора. 3. Биишева.
ИРЕТКЕС (Р: растворитель; И.: solvent; T.: eritici) и. махс.
1. Айырым матдәләрҙе иретә торған ҡушылма. □ Растворитель.
777