Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 781
Поиск по словарям
ИРКӘ
ничем не стеснённым. ■ [Әлфирәнең] шәп фатирҙы бер ҙә генә ҡулынан ыскындырғыһы килмәй, ҡайны ҡартты сығарып, иркенләп йәшәргә өмөтләнә ине. Н. Мусин. • Ир бала тап, иркенләп ят. Мәҡәл.
2. Ҡамасауһыҙ, мәшәҡәтһеҙ, тулы мөмкинлек, ирек тойоу. □ Чувствовать свободу. Иркенләп сәй эсеу. Иркенләп йоҡлау.
3. Ваҡыт йәһәтенән тулы ирек, теләгәнсә мөмкинлек һиҙеү. □ Быть свободным во времени. Иркенләп башҡарыу. Иркенләп эшләу. ■ Һажәрҙең ауылға ҡайтыуына ике аҙна булһа ла, бөгөнгөсә ул Шәмси менән иркенләп һөйләшә алғаны юҡ ине. Ғ. Хәйри. • Йортта әкренләп әҙерләнһәң, юлда иркенләп йөрөрһөң. Әйтем.
4. кусм. Иректе, ихтыярҙы кәртәләп торған тойғонан бушаныу; иркенлек һиҙеү; ирәйеү. □ Чувствовать себя свободным. Иркенләп китеу. Иркенләй төшөу. Иркенләй башлау.
5. кусм. Тормош-көнкүрештә муллыҡҡа өлгәшеү. □ Жить в достатке, зажиточно. Иркенләп донъя көтөу. ■ Иркенләп, ҡайғы-хәсрәтһеҙ йәшәп ятҡан саҡта ҡайҙан килеп сыҡты был бәлә? Я. Хамматов.
6. Тартынмай, мул итеп тотонор хәлгә килеү; мулығыу. □ Иметь в достатке. Аҡсаға иркенләу. Ергә иркенләу. Икмәккә иркенләу. Кейемгә иркенләу.
♦ Иркенләп тын алыу 1) төрлө ҡамасау, мәшәҡәттән арыныу, еңеллек тойоу.
□ Вздохнуть свободно, избавиться от забот, тревог; 2) кусм. тормошта муллыҡҡа өлгәшеп, еңеллек тойоу. □ Преодолеть материальные трудности.
ИРКЕНСЕЛЕК (иркенселеге) (Р.: достаток; И.: prosperity; T.: refahhhk) и.
Тормош-көнкүрештәге муллыҡ, етешлек.
□ Достаток, обеспеченность. Иркенселектә йәшәу.
ИРКЕНӘЙЕҮ (иркенәй-) (Р.: становиться просторнее; И.: become more sparious; T: bol olmak) ҡ.
1. Майҙан ҙурайыу; киңәйеү; иркенгә (I, 1) әйләнеү. □ Становиться просторнее. Колхоз төҙөлгәс, баҫыуҙар иркенәйҙе.
2. Ҡыҫып тормаҫлыҡ булып киңәйеү.
□ Разноситься (об обуви). Итегем иркенәйҙе.
3. Тулы мөмкинлек алып, еңелләшеү.
□ Становиться свободнее, легче. Тын ирке-нәйеу. ■ Әле лә Усман уҙенең ҡөҙрәтенән һәм яҡшылығынан яурындары яҙылып, башы ҡайҡайып, кукрәге иркенәйеп киткәнен тойҙо. Г. Ғиззәтуллина.
4. кусм. Мул, етешкә әйләнеү (көнкуреш, ашау-эсеу тураһында). □ Становиться зажиточнее, обеспеченнее; становиться привольнее, свободнее. Донъялар иркенәйҙе.
ИРКЕНӘЙТЕҮ (иркенәйт-) (Р: сделать более просторным; И.: make more spacious; T.: bol etmek) ҡ.
1. Иркенгә (1,1) әйләндереү, иркен итеү.
□ Сделать более просторным. Өйҙө иркенәй-теу. Баҡсаны иркенәйтеу.
2. Киңгә әйләндереү, киң итеү. □ Ширить. Тунды иркенәйтеу.
3. Тулы мөмкинлекле, еңелгә әйләндереү. □ Делать свободнее, легче. Тынды иркенәйтеу.
4. кусм. Мул, етешкә әйләндереү. □ Делать зажиточнее, обеспеченнее; делать привольнее, свободнее. Йәшәйеште иркенәйтеу.
ИРК СЫҒАРЫУ (ирк сығар-) (Р: быть довольным; И.: be content(ed); T: memnun olmak) ҡ.
Күңел ҡандырыу. □ Быть довольным. Иркәләп ирк сығарыу.
ИРКӘ I [боронғо төрки эр, эриг] (Р: изнеженный; И.: mollycoddled; T: nazlı) с.
1. Һөйөп, наҙлап торғанды яратҡан.
□ Изнеженный, балованный, избалованный. / Неженка, баловень, любимица. ■ Касандыр, бер ҡараһаң, бик куптән тугел, ошо оло ҡаланың иркә балаһы булған кешенең [Әҙибәнең] әле килеп бер Усманға көнө ҡалғаны, нисек кенә тимә, тулҡынландырғыс. Г. Ғиззәтуллина. • Юрғаның тире кипмәҫ, иркәнең йәше кипмәҫ. Мәҡәл. Иркә бала байрамы — яңы кулдәк кейгәндә, етем бала байрамы — ауыҙы ашҡа тейгәндә. Әйтем.
2. кусм. Яғымлы, йомшаҡ, наҙлы.
□ Нежный, ласковый. / Нега, ласка. ■ Ал-
781
ничем не стеснённым. ■ [Әлфирәнең] шәп фатирҙы бер ҙә генә ҡулынан ыскындырғыһы килмәй, ҡайны ҡартты сығарып, иркенләп йәшәргә өмөтләнә ине. Н. Мусин. • Ир бала тап, иркенләп ят. Мәҡәл.
2. Ҡамасауһыҙ, мәшәҡәтһеҙ, тулы мөмкинлек, ирек тойоу. □ Чувствовать свободу. Иркенләп сәй эсеу. Иркенләп йоҡлау.
3. Ваҡыт йәһәтенән тулы ирек, теләгәнсә мөмкинлек һиҙеү. □ Быть свободным во времени. Иркенләп башҡарыу. Иркенләп эшләу. ■ Һажәрҙең ауылға ҡайтыуына ике аҙна булһа ла, бөгөнгөсә ул Шәмси менән иркенләп һөйләшә алғаны юҡ ине. Ғ. Хәйри. • Йортта әкренләп әҙерләнһәң, юлда иркенләп йөрөрһөң. Әйтем.
4. кусм. Иректе, ихтыярҙы кәртәләп торған тойғонан бушаныу; иркенлек һиҙеү; ирәйеү. □ Чувствовать себя свободным. Иркенләп китеу. Иркенләй төшөу. Иркенләй башлау.
5. кусм. Тормош-көнкүрештә муллыҡҡа өлгәшеү. □ Жить в достатке, зажиточно. Иркенләп донъя көтөу. ■ Иркенләп, ҡайғы-хәсрәтһеҙ йәшәп ятҡан саҡта ҡайҙан килеп сыҡты был бәлә? Я. Хамматов.
6. Тартынмай, мул итеп тотонор хәлгә килеү; мулығыу. □ Иметь в достатке. Аҡсаға иркенләу. Ергә иркенләу. Икмәккә иркенләу. Кейемгә иркенләу.
♦ Иркенләп тын алыу 1) төрлө ҡамасау, мәшәҡәттән арыныу, еңеллек тойоу.
□ Вздохнуть свободно, избавиться от забот, тревог; 2) кусм. тормошта муллыҡҡа өлгәшеп, еңеллек тойоу. □ Преодолеть материальные трудности.
ИРКЕНСЕЛЕК (иркенселеге) (Р.: достаток; И.: prosperity; T.: refahhhk) и.
Тормош-көнкүрештәге муллыҡ, етешлек.
□ Достаток, обеспеченность. Иркенселектә йәшәу.
ИРКЕНӘЙЕҮ (иркенәй-) (Р.: становиться просторнее; И.: become more sparious; T: bol olmak) ҡ.
1. Майҙан ҙурайыу; киңәйеү; иркенгә (I, 1) әйләнеү. □ Становиться просторнее. Колхоз төҙөлгәс, баҫыуҙар иркенәйҙе.
2. Ҡыҫып тормаҫлыҡ булып киңәйеү.
□ Разноситься (об обуви). Итегем иркенәйҙе.
3. Тулы мөмкинлек алып, еңелләшеү.
□ Становиться свободнее, легче. Тын ирке-нәйеу. ■ Әле лә Усман уҙенең ҡөҙрәтенән һәм яҡшылығынан яурындары яҙылып, башы ҡайҡайып, кукрәге иркенәйеп киткәнен тойҙо. Г. Ғиззәтуллина.
4. кусм. Мул, етешкә әйләнеү (көнкуреш, ашау-эсеу тураһында). □ Становиться зажиточнее, обеспеченнее; становиться привольнее, свободнее. Донъялар иркенәйҙе.
ИРКЕНӘЙТЕҮ (иркенәйт-) (Р: сделать более просторным; И.: make more spacious; T.: bol etmek) ҡ.
1. Иркенгә (1,1) әйләндереү, иркен итеү.
□ Сделать более просторным. Өйҙө иркенәй-теу. Баҡсаны иркенәйтеу.
2. Киңгә әйләндереү, киң итеү. □ Ширить. Тунды иркенәйтеу.
3. Тулы мөмкинлекле, еңелгә әйләндереү. □ Делать свободнее, легче. Тынды иркенәйтеу.
4. кусм. Мул, етешкә әйләндереү. □ Делать зажиточнее, обеспеченнее; делать привольнее, свободнее. Йәшәйеште иркенәйтеу.
ИРК СЫҒАРЫУ (ирк сығар-) (Р: быть довольным; И.: be content(ed); T: memnun olmak) ҡ.
Күңел ҡандырыу. □ Быть довольным. Иркәләп ирк сығарыу.
ИРКӘ I [боронғо төрки эр, эриг] (Р: изнеженный; И.: mollycoddled; T: nazlı) с.
1. Һөйөп, наҙлап торғанды яратҡан.
□ Изнеженный, балованный, избалованный. / Неженка, баловень, любимица. ■ Касандыр, бер ҡараһаң, бик куптән тугел, ошо оло ҡаланың иркә балаһы булған кешенең [Әҙибәнең] әле килеп бер Усманға көнө ҡалғаны, нисек кенә тимә, тулҡынландырғыс. Г. Ғиззәтуллина. • Юрғаның тире кипмәҫ, иркәнең йәше кипмәҫ. Мәҡәл. Иркә бала байрамы — яңы кулдәк кейгәндә, етем бала байрамы — ауыҙы ашҡа тейгәндә. Әйтем.
2. кусм. Яғымлы, йомшаҡ, наҙлы.
□ Нежный, ласковый. / Нега, ласка. ■ Ал-
781