Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 792
Поиск по словарям
ИРӘН
Батыр, көслө ир. □ Смелый, сильный мужчина. И Унан тағы ла ихтыяр ирәндәргә, хаҡ һөйгәне Мостафаны кургәндәргә .. «Йософ һәм Зөләйха».
ИРӘН II ярҙ. ҡ. иҫк. кит. ҡар. икән.
ИРӘҮЕЛ (Р.: удовольствие; И.: pleasure; T.: zevk) и. диал.
Рәхәтлек, ләззәт. □ Удовольствие, наслаждение. Киц тәбиғәт ҡосағында ирәуел алыу.
ИРӘҮЛӘТЕҮ (ирәүләт-) ҡ. йөкм. ҡар. ирәүләү, понуд. от ирәүләү.
ИРӘҮЛӘҮ (ирәүлә-) (Р: шуметь; И.: brawl about; T.: gürültü etmek) ҡ.
Яр һалып ҡысҡырыу; шарылдау. □ Шуметь, громко кричать. Ирәуләп йөрөу. Ирәу-ләп талашыу.
ИРӘҮӘН I (Р: вольный; И.: free; T: özgür) с.
1. Ирекле, бойондороҡһоҙ. □ Вольный, свободный. М Ҡыйынлыҡ килгәндә — ҡыйыу, тыныс тормошта ирәуән була Ҡарабай. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
2. Киң, иркен. □ Просторный, широкий. М Нурислам, куҙен ҡыҫа биреп, монар тулҡынында иҙерәп ятҡан ирәуән киңлектәрҙе байҡай. Ә. Хәкимов.
3. кусм. Мул, иркен, яҡшы. □ Обильный, изобильный, богатый. Ирәуән тормош.
ИРӘҮӘН II (Р: ревень; И.: rhubarb; T.: ravent) и. бот.
Төптән өйкөм булып сыҡҡан эре, киң япраҡлы, оҙон һабаҡлы, һепертке сәскәле ҡара бойҙайҙар ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән (тамырынан дарыу яһайҙар); бесәй үләне. □ Ревень. / Ревенный (лат. Rheum). Я Ирәуәндец тамыры һәм томырһабағынан әҙерләнгән төнәтмә ут ҡыуығы һәм ут юлдары шешеуҙән килешә. В. Ғүмәров. Атайым менән, ирәуән тамыры эҙләп, был яҡтарҙы аҙ ҡыҙырманыҡ, — тине Нурулла. Ш. Янбаев. • Ирәуән барҙа ир улмәҫ, андыҙ барҙа ат улмәҫ. Мәҡәл.
ИРӘҮӘН III с. диал. ҡар. эскерһеҙ.
ИРӘҮӘНЛЕК (ирәүәнлеге) (Р: простор; И.: expanse; T: enginlik) и.
1. Иркенлек. □ Простор, раздолье. М Шуныһы ғәжәп: йыл буйы ирәуәнлектә йөрөп,
ҡырағайға әйләнеп бөткән уҫал аттар хатта эйәләренә баш бирмәй, ә Юланды уҙ итә. Ә. Хәкимов.
2. кусм. Муллыҡ. □ Обилие, изобилие, достаток. ■ Каскын уҙенең дуҫтарын ҡунаҡ булырға ҡыҫтаһа ла, Кинйә ҡайтыу яғына ашыҡты. Ирәуәнлектә көн уткәрә торған саҡ тугел ине. Ғ. Ибраһимов.
ИРӘҮӘНЛӘНЕҮ (ирәүәнлән-) ҡ. ҡар. ирәүәнләү.
ИРӘҮӘНЛӘҮ (ирәүәнлә-) (Р: чувствовать блаженство; И.: feel bliss; T: mutluluk hissetmek) ҡ.
Ирәүәнлек, рәхәтлек, ирек һиҙеү; иркенләү, ирәйеү. □ Чувствовать блаженство, испытывать наслаждение. Ирәуәнләп һөйләшеп ултырыу. ■ Уның [Сөнәғәттең] уйы ҡайтып, туғандарын куреу, ҡунаҡ булыу, ауылда ирәуәнләп ял итеу һәм иптәштәре менән туйғансы һөйләшеу ине. Ж. Кейекбаев. Ғөмумән, йәйгә сыҡһа, ҡасандыр тау араларында ирәуәнләп йәшәгән ауыл көн аяҙ саҡтарҙа саңға быуылып ыҙалай. Н. Мусин. Ирәндек тауы яҙғы йылыға ирәуәнләп, балҡып ята. Я. Хамматов.
ИРӘШӘ и. диал. ҡар. рәшә III, 1.
ИСАҒУЖИ [ғәр. (Р: учебник
по логике; И.: manual in logics; T: mantık ders kitabı) и. иҫк. кит.
Элекке мәҙрәсәлә уҡытылған логика дәреслеге. □ Учебник по логике.
ИСАҒУЖИ ХАН (Р: учащийся средней ступени медресе; И.: student in a Moslem school; T: medrese öğrencisi) и. иҫк.
Иҫке мәҙрәсәнең икенсе синыф уҡыусыһы. □ Учащийся средней ступени медресе.
ИСЕЛ (Р: жалкий; И.: wretched; T: acınacak) с. иҫк.
Ҡыҙғаныс, йәл. □ Жалкий. ■ Һалдаттар исел ирҙе алып барҙы. «Буҙйегет».
ИСЕЛӘШЕҮ (иселәш-) ҡ. диал. ҡар. һүҙләшеү.
ИСЕМ [ғәр.^] (Р: имя; И.: name; T: isim) и.
1. Кешегә тыуғас та бирелә торған шәхси атама; ат. □ Имя, имена. / Именной. Исеме уҙенә тура килә. Мәғәнәле исем. Башҡорт исеме. ■ Бурәнә өҫтөндәгеләрҙең береһе лә
792
Батыр, көслө ир. □ Смелый, сильный мужчина. И Унан тағы ла ихтыяр ирәндәргә, хаҡ һөйгәне Мостафаны кургәндәргә .. «Йософ һәм Зөләйха».
ИРӘН II ярҙ. ҡ. иҫк. кит. ҡар. икән.
ИРӘҮЕЛ (Р.: удовольствие; И.: pleasure; T.: zevk) и. диал.
Рәхәтлек, ләззәт. □ Удовольствие, наслаждение. Киц тәбиғәт ҡосағында ирәуел алыу.
ИРӘҮЛӘТЕҮ (ирәүләт-) ҡ. йөкм. ҡар. ирәүләү, понуд. от ирәүләү.
ИРӘҮЛӘҮ (ирәүлә-) (Р: шуметь; И.: brawl about; T.: gürültü etmek) ҡ.
Яр һалып ҡысҡырыу; шарылдау. □ Шуметь, громко кричать. Ирәуләп йөрөу. Ирәу-ләп талашыу.
ИРӘҮӘН I (Р: вольный; И.: free; T: özgür) с.
1. Ирекле, бойондороҡһоҙ. □ Вольный, свободный. М Ҡыйынлыҡ килгәндә — ҡыйыу, тыныс тормошта ирәуән була Ҡарабай. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
2. Киң, иркен. □ Просторный, широкий. М Нурислам, куҙен ҡыҫа биреп, монар тулҡынында иҙерәп ятҡан ирәуән киңлектәрҙе байҡай. Ә. Хәкимов.
3. кусм. Мул, иркен, яҡшы. □ Обильный, изобильный, богатый. Ирәуән тормош.
ИРӘҮӘН II (Р: ревень; И.: rhubarb; T.: ravent) и. бот.
Төптән өйкөм булып сыҡҡан эре, киң япраҡлы, оҙон һабаҡлы, һепертке сәскәле ҡара бойҙайҙар ғаиләһенә ҡараған күп йыллыҡ үлән (тамырынан дарыу яһайҙар); бесәй үләне. □ Ревень. / Ревенный (лат. Rheum). Я Ирәуәндец тамыры һәм томырһабағынан әҙерләнгән төнәтмә ут ҡыуығы һәм ут юлдары шешеуҙән килешә. В. Ғүмәров. Атайым менән, ирәуән тамыры эҙләп, был яҡтарҙы аҙ ҡыҙырманыҡ, — тине Нурулла. Ш. Янбаев. • Ирәуән барҙа ир улмәҫ, андыҙ барҙа ат улмәҫ. Мәҡәл.
ИРӘҮӘН III с. диал. ҡар. эскерһеҙ.
ИРӘҮӘНЛЕК (ирәүәнлеге) (Р: простор; И.: expanse; T: enginlik) и.
1. Иркенлек. □ Простор, раздолье. М Шуныһы ғәжәп: йыл буйы ирәуәнлектә йөрөп,
ҡырағайға әйләнеп бөткән уҫал аттар хатта эйәләренә баш бирмәй, ә Юланды уҙ итә. Ә. Хәкимов.
2. кусм. Муллыҡ. □ Обилие, изобилие, достаток. ■ Каскын уҙенең дуҫтарын ҡунаҡ булырға ҡыҫтаһа ла, Кинйә ҡайтыу яғына ашыҡты. Ирәуәнлектә көн уткәрә торған саҡ тугел ине. Ғ. Ибраһимов.
ИРӘҮӘНЛӘНЕҮ (ирәүәнлән-) ҡ. ҡар. ирәүәнләү.
ИРӘҮӘНЛӘҮ (ирәүәнлә-) (Р: чувствовать блаженство; И.: feel bliss; T: mutluluk hissetmek) ҡ.
Ирәүәнлек, рәхәтлек, ирек һиҙеү; иркенләү, ирәйеү. □ Чувствовать блаженство, испытывать наслаждение. Ирәуәнләп һөйләшеп ултырыу. ■ Уның [Сөнәғәттең] уйы ҡайтып, туғандарын куреу, ҡунаҡ булыу, ауылда ирәуәнләп ял итеу һәм иптәштәре менән туйғансы һөйләшеу ине. Ж. Кейекбаев. Ғөмумән, йәйгә сыҡһа, ҡасандыр тау араларында ирәуәнләп йәшәгән ауыл көн аяҙ саҡтарҙа саңға быуылып ыҙалай. Н. Мусин. Ирәндек тауы яҙғы йылыға ирәуәнләп, балҡып ята. Я. Хамматов.
ИРӘШӘ и. диал. ҡар. рәшә III, 1.
ИСАҒУЖИ [ғәр. (Р: учебник
по логике; И.: manual in logics; T: mantık ders kitabı) и. иҫк. кит.
Элекке мәҙрәсәлә уҡытылған логика дәреслеге. □ Учебник по логике.
ИСАҒУЖИ ХАН (Р: учащийся средней ступени медресе; И.: student in a Moslem school; T: medrese öğrencisi) и. иҫк.
Иҫке мәҙрәсәнең икенсе синыф уҡыусыһы. □ Учащийся средней ступени медресе.
ИСЕЛ (Р: жалкий; И.: wretched; T: acınacak) с. иҫк.
Ҡыҙғаныс, йәл. □ Жалкий. ■ Һалдаттар исел ирҙе алып барҙы. «Буҙйегет».
ИСЕЛӘШЕҮ (иселәш-) ҡ. диал. ҡар. һүҙләшеү.
ИСЕМ [ғәр.^] (Р: имя; И.: name; T: isim) и.
1. Кешегә тыуғас та бирелә торған шәхси атама; ат. □ Имя, имена. / Именной. Исеме уҙенә тура килә. Мәғәнәле исем. Башҡорт исеме. ■ Бурәнә өҫтөндәгеләрҙең береһе лә
792