Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том III. Страница 796
Поиск по словарям
ИСЕМЛӘНЕҮ
килгән «Ҡыҙыл Армия» газетаһын, фронт хәлдәрен уҡырға тотондо. И. Насыри.
ИСЕМЛӘНЕҮ (исемлән-) ҡ. төш. ҡар. исемләү, страд, от исемләү. Был ауыл төрлөсә исемләнгән.
ИСЕМЛӘҮ (исемлә-) (Р.: именовать; И.: name; T.: demek) ҡ.
1. Ниндәйҙер исем менән атау, исем биреү. □ Именовать, называть. И Атаһы .. Кәрим Кинйәбулатовты 1938 йылда «халыҡ дошманы» тип ҡулға алғас, [Кәтибә Кинйәбулатова] етем һенлеләрен, ваҡытһыҙ донъя ҡуйған апаһы менән һылыуының бе-реһенән-береһе бәләкәй балаларын аяҡҡа баҫтыра. Бер китабын «Әсә һулышы» тип исем-ләуе шуның өсөн дә бик тәбиғи. Й. Ильясова.
ИСЕМЛӘП (Р.: по имени; И.: by name; T.: adı ile) р.
1. Үҙ исеме менән атап. □ По имени. Исемләп теркәу. Исемләп курһәтеу. Исемләп барлау.
2. Ниҙелер бер кеше исеменә тәғәйенләү. □ По имени. Йортто миңә исемләп киттеләр.
ИСЕМЛӘШЕҮ (исемләш-) (Р: субстантивация; И.: substantivisation; T.: isim olmak) ҡ. лингв.
Формаль яҡтан үҙгәрмәгән көйө исем төркөмөнә күсеү (мәҫәлән, «ҡыҙҙар ҡыҙылды ярата» тигәндәге «ҡыҙыл» һуҙе). □ Субстантивация. Исемләшкән һуҙҙәрҙең мәғәнәһен билдәләу.
ИСЕМ ТАШЫ (Р: могильный камень; И.: tombstone; T.: mezar taşı) и.
Ҡәбергә ҡуйылған яҙыулы таш; ҡәбер ташы. □ Могильный камень. М Әгәр бөгөн кискә мин улһәм, .. тупрағыма ҡуйыр исем ташын дошманыма яҡын ҡаҡмағыҙ! С. Кулибай.
ИСЕМ ТУЙЫ (Р: именины, крестины; И.: name day; T.: vaftiz) и.
Балаға исем ҡушҡанда үткәрелә торған ҡунаҡ мәжлесе. □ Именины, крестины. К Ат еткән ергә — ат, хат еткән ергә хат ебәреп, бик куп ҡунаҡ йыйҙылар ҙа, ҙур исем туйы яһанылар, ти. Бөтә халыҡ алдында Кусмәҫ хан улына Ҡуҙыйкурпәс тип, Кусәр
хан ҡыҙына Маянһылыу тип исем бирҙе, ти. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
ИСЕМ-ФАМИЛИЯ (Р: имя и фамилия; И.: name and the first name; T.: ad ve soyad) u. йыйн.
Кешенең исеме менән фамилияһы.
□ Имя и фамилия. Исем-фамилияны яҙыу. М [Егор Николаевич:] Ҡайһы волостан ти-ем, ат эйәһенең исем-фамилияһы нисек?
3. Ураҡсин.
ИСЕМҺЕҘ (Р: безымянный; И.: nameless; T.: adsız) с.
1. Йәмғиәттә, кешеләр араһында билдәле булмау, танылмау; данһыҙ, шөһрәтһеҙ. □ Безымянный, неизвестный. Исемһеҙ кеше. Исемһеҙ булыу. • Исемһеҙ булғансы малһыҙ бул. Мәҡәл.
2. Ҡултамғаһыҙ, имзаһыҙ. □ Неподписанный, анонимный. Исемһеҙ хат.
ИСЕМ-ШӘРИФ и. йыйн.
1. ҡар. инициал 1.
2. Кешенең абруйы һәм дәрәжәһе.
□ Статус. ■ Хужа уҙе тоҫмаллағанса адай ырыуының да, Сарымбай кусенең дә юлын өйрәтте, уҙе белгән бер-ике кешенең исем-шәрифтәрен әйтте, йәйләу ерҙәрен дә тоҫмаллап һөйләне. 3. Ураҡсин.
ИСЕМ ЭЙӘҺЕ (Р: дух имени; И.: name’s spirit; T: isim ruhu) и. миф.
Ышаныуҙар буйынса, һәр исемдең эйәһе була. □ Дух, душа имени. Н Исем ҡушҡанда, исем эйәһе сығып китмәһен, ен-шай-тандар инмәһен, тип ишек-тәҙрәләрҙе, мейес-мөрйәләрҙе, йушкәне ябып ҡуялар. Башҡорт мифологияһынан.
ИСЕМ ЯҢЫРТЫУ (исем яңырт) (Р: менять имя; И.: alter one’s name; T.: isim değiştirmek) ҡ.
Элекке исемендә йөрөмәй, икенсе исем алыу. □ Менять имя, переменить имя. Совет осоронда бик куп ауылдарҙың исемдәре яңыртылды.
ИСК [рус.] и. ҡар. дәғүә.
ИСКӘТ [ғәр. (Р: успокаивание;
И.: soothing; T.: susturma) и. иҫк. кит.
796
килгән «Ҡыҙыл Армия» газетаһын, фронт хәлдәрен уҡырға тотондо. И. Насыри.
ИСЕМЛӘНЕҮ (исемлән-) ҡ. төш. ҡар. исемләү, страд, от исемләү. Был ауыл төрлөсә исемләнгән.
ИСЕМЛӘҮ (исемлә-) (Р.: именовать; И.: name; T.: demek) ҡ.
1. Ниндәйҙер исем менән атау, исем биреү. □ Именовать, называть. И Атаһы .. Кәрим Кинйәбулатовты 1938 йылда «халыҡ дошманы» тип ҡулға алғас, [Кәтибә Кинйәбулатова] етем һенлеләрен, ваҡытһыҙ донъя ҡуйған апаһы менән һылыуының бе-реһенән-береһе бәләкәй балаларын аяҡҡа баҫтыра. Бер китабын «Әсә һулышы» тип исем-ләуе шуның өсөн дә бик тәбиғи. Й. Ильясова.
ИСЕМЛӘП (Р.: по имени; И.: by name; T.: adı ile) р.
1. Үҙ исеме менән атап. □ По имени. Исемләп теркәу. Исемләп курһәтеу. Исемләп барлау.
2. Ниҙелер бер кеше исеменә тәғәйенләү. □ По имени. Йортто миңә исемләп киттеләр.
ИСЕМЛӘШЕҮ (исемләш-) (Р: субстантивация; И.: substantivisation; T.: isim olmak) ҡ. лингв.
Формаль яҡтан үҙгәрмәгән көйө исем төркөмөнә күсеү (мәҫәлән, «ҡыҙҙар ҡыҙылды ярата» тигәндәге «ҡыҙыл» һуҙе). □ Субстантивация. Исемләшкән һуҙҙәрҙең мәғәнәһен билдәләу.
ИСЕМ ТАШЫ (Р: могильный камень; И.: tombstone; T.: mezar taşı) и.
Ҡәбергә ҡуйылған яҙыулы таш; ҡәбер ташы. □ Могильный камень. М Әгәр бөгөн кискә мин улһәм, .. тупрағыма ҡуйыр исем ташын дошманыма яҡын ҡаҡмағыҙ! С. Кулибай.
ИСЕМ ТУЙЫ (Р: именины, крестины; И.: name day; T.: vaftiz) и.
Балаға исем ҡушҡанда үткәрелә торған ҡунаҡ мәжлесе. □ Именины, крестины. К Ат еткән ергә — ат, хат еткән ергә хат ебәреп, бик куп ҡунаҡ йыйҙылар ҙа, ҙур исем туйы яһанылар, ти. Бөтә халыҡ алдында Кусмәҫ хан улына Ҡуҙыйкурпәс тип, Кусәр
хан ҡыҙына Маянһылыу тип исем бирҙе, ти. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу».
ИСЕМ-ФАМИЛИЯ (Р: имя и фамилия; И.: name and the first name; T.: ad ve soyad) u. йыйн.
Кешенең исеме менән фамилияһы.
□ Имя и фамилия. Исем-фамилияны яҙыу. М [Егор Николаевич:] Ҡайһы волостан ти-ем, ат эйәһенең исем-фамилияһы нисек?
3. Ураҡсин.
ИСЕМҺЕҘ (Р: безымянный; И.: nameless; T.: adsız) с.
1. Йәмғиәттә, кешеләр араһында билдәле булмау, танылмау; данһыҙ, шөһрәтһеҙ. □ Безымянный, неизвестный. Исемһеҙ кеше. Исемһеҙ булыу. • Исемһеҙ булғансы малһыҙ бул. Мәҡәл.
2. Ҡултамғаһыҙ, имзаһыҙ. □ Неподписанный, анонимный. Исемһеҙ хат.
ИСЕМ-ШӘРИФ и. йыйн.
1. ҡар. инициал 1.
2. Кешенең абруйы һәм дәрәжәһе.
□ Статус. ■ Хужа уҙе тоҫмаллағанса адай ырыуының да, Сарымбай кусенең дә юлын өйрәтте, уҙе белгән бер-ике кешенең исем-шәрифтәрен әйтте, йәйләу ерҙәрен дә тоҫмаллап һөйләне. 3. Ураҡсин.
ИСЕМ ЭЙӘҺЕ (Р: дух имени; И.: name’s spirit; T: isim ruhu) и. миф.
Ышаныуҙар буйынса, һәр исемдең эйәһе була. □ Дух, душа имени. Н Исем ҡушҡанда, исем эйәһе сығып китмәһен, ен-шай-тандар инмәһен, тип ишек-тәҙрәләрҙе, мейес-мөрйәләрҙе, йушкәне ябып ҡуялар. Башҡорт мифологияһынан.
ИСЕМ ЯҢЫРТЫУ (исем яңырт) (Р: менять имя; И.: alter one’s name; T.: isim değiştirmek) ҡ.
Элекке исемендә йөрөмәй, икенсе исем алыу. □ Менять имя, переменить имя. Совет осоронда бик куп ауылдарҙың исемдәре яңыртылды.
ИСК [рус.] и. ҡар. дәғүә.
ИСКӘТ [ғәр. (Р: успокаивание;
И.: soothing; T.: susturma) и. иҫк. кит.
796