Рус
Баш
Поиск по словарям
ИҪӘНГЕРӘТЕҮ
ИҪ-ҺУШ (Р.: сознание; И.: consciousness; T.: bilinç) и. йыйн.
Иҫ һәм һуш. □ Чувство, сознание. Иҫ-һушты юғалтып ятыу.
ИҪ-ҺУШ ҠОРОУ (иҫ-һуш ҡоро-) ҡ. ҡар. иҫ-акыл ҡороу. ■ [Мозафар:] Әсәй, ошонан башлап, Сәкинә ҡыҙың тугел, киленең була, — тигәс, әбейҙең иҫе-һушы ҡороно. Н. Мусин.
ИҪ ЮҒАЛТЫУ (иҫ юғалт-) ҡ. ҡар. иҫтән яҙыу.
ИҪӘЙЕҮ (иҫәй-) (Р.: начинать понимать; И.: become to understand; T: uslanmak) ҡ.
1. Иҫ белер йәшкә етеү; аҡылланыу.
□ Начинать понимать, соображать (о детях). Иҫәйгәс, балам, у ҙең аңларһың әле.
2. диал. Нығыу, үҫеү, көс кереү. □ Укрепляться, становиться сильным.
3. диал. Аҡыл ултырыу. □ Поумнеть.
ИҪӘН [дөйөм төрки эсен\ (Р: живой; И.: living; live; T.: diri) с.
1. Донъяла бар, тере; киреһе — үле. □ Живой, здравствующий. ■ Донъя һуғышынан иҫән ҡайтҡан еңеуселәрҙең башҡаларҙан бер өҫтөнлөгө бар - йәшәуҙең татын, һутын, арҡа мейеһен земберләтер ләззәтен тойоу был. Г. Ғиззәтуллина. Снаряд ярылған урындарға тура килгән бер нисә ат урә ырғытылды, ергә йығылды, улар эргәһендә йәйәу ҡалған казактар йугерешә, иҫән ҡалғандарҙың аттарына менгәшеп сигенә башланылар. А. Таһиров. Әрмеләргә китә, ай, башығыҙ, буҙ балалар, инде хушығыҙ. Йылдарығыҙ айҙай тиҙ ук утеп, иҫән йөрөп ҡайтһын башығыҙ. Халыҡ йырынан. Йәйге матур көндәрҙең береһендә башҡорт атлы дивизияһы яугирҙарының әле иҫән булған ике йөҙләп һалдаты бер юлы ошо шифаханаға ял итергә килеп урынлашты. 3. Ураҡсин.
2. Ауырыуһыҙ, сырхауһыҙ, һау-сәләмәт.
□ Живой и здоровый. • Баш иҫән булһа, мал табылыр. Әйтем.
3. Зыян-зарарһыҙ, теүәл, бөтөн. □ Целый, невредимый, неповреждённый; сохранённый. ■ [Азамат:] Әхмәҙиә ағай, һинең теге ярма тирмәнең иҫәндер әле? Р Солтангәрәев. Буҙәр хан иҫән ҡалған ғәскәрен
туплап килеп, Алпамышаны ҡорос сынйырҙар менән сырмап, бығаулап арбаға һалып алып ҡайтып китә. «Алпамыша».
♦ Баш<ы> иҫән үлмәгән, тере; иҫән-һау. П Живой и здоровый, жив и здоров. ■ [Ҡыҙ:] Егет, башың иҫән саҡта, сығып ҡотол. Әкиәттән. Иҫән булһаҡ теләкте, хыялды һөйләгәндә әйтелә. □ Если будем живы-здоровы. ■ [Бабсаҡ — ханға:] Бербер йомош бармы әллә яңынан? — ти. — Уныһын да утәрбеҙ беҙ, иҫән булһаҡ. «Бабсаҡ менән Күсәк». Иҫән бул<ығыҙ>! хушлашҡанда әйтелә. □ Будь здоров! (при прощании), до свиданья, прощай. ■ Бары ла эйелеп ҡалалар, хуш, иҫән бул, тиешеп, Ш. Бабич. Иҫәнме<һегеҙ>! иҫәнләшкәндә әйтелә. □ Здравствуйте! ■ Иҫәнме, Йылҡыбай менән Кейекбай! — тип ҡысҡырып утә Кейеҙбай. Әкиәттән.
ИҪӘН-АМАН (Р: живой-здоровый; И.: hale and hearty; T.: sağ) c.
1. Донъяла бар, тере; иҫән-һау. □ Живой-здоровый; жив-здоров. ■ [Усман] тере ҡалып ҡына булһын, тип нәҙер әйтте, иҫәнаман ҡалынһа, шундай әҫәрҙәр яҙасаҡ ул. Г. Ғиззәтуллина. Шул арала Зилбәр уҙенең ярҙамсылары менән дошмандар яғынан иҫәнаман ҡайтып инде. 3. Ураҡсин. Хәрбиҙәрсә сапсан баҫып атлаған Нурислам куҙҙән юғалғансы ҡымшанмай уйланып торҙо ла Шәрғиә: «Иҫән-аман йоро!» — тип шыбырланы. Ә. Хәкимов. Бөйөк Ватан һуғышы дауылы тынғас, ут эсендә янмайынса иҫәнаман ҡалған иң ҡарт яугирҙар ҙур тантана менән Тыуған илдәренә оҙатылды. С. Пова-рисов.
2. Бәлә-ҡазаһыҙ, зыян-зарарһыҙ; теүәл. □ Целый, невредимый, неповреждённый; сохранённый. Әйберҙәргә тейеусе булмаған, бөтәһе лә иҫән-аман уҙ урынында.
ИҪӘНГЕРӘТЕЛЕҮ (иҫәнгерәтел-) ҡ. төш. ҡар. иҫәнгерәтеү, страд, от иҫәнгерәтеү.
ИҪӘНГЕРӘТЕҮ (иҫәнгерәт-) (Р: оглушить; И.: dazzle; T.: bayıltmak) ҡ.
811
ИҪ-ҺУШ (Р.: сознание; И.: consciousness; T.: bilinç) и. йыйн.
Иҫ һәм һуш. □ Чувство, сознание. Иҫ-һушты юғалтып ятыу.
ИҪ-ҺУШ ҠОРОУ (иҫ-һуш ҡоро-) ҡ. ҡар. иҫ-акыл ҡороу. ■ [Мозафар:] Әсәй, ошонан башлап, Сәкинә ҡыҙың тугел, киленең була, — тигәс, әбейҙең иҫе-һушы ҡороно. Н. Мусин.
ИҪ ЮҒАЛТЫУ (иҫ юғалт-) ҡ. ҡар. иҫтән яҙыу.
ИҪӘЙЕҮ (иҫәй-) (Р.: начинать понимать; И.: become to understand; T: uslanmak) ҡ.
1. Иҫ белер йәшкә етеү; аҡылланыу.
□ Начинать понимать, соображать (о детях). Иҫәйгәс, балам, у ҙең аңларһың әле.
2. диал. Нығыу, үҫеү, көс кереү. □ Укрепляться, становиться сильным.
3. диал. Аҡыл ултырыу. □ Поумнеть.
ИҪӘН [дөйөм төрки эсен\ (Р: живой; И.: living; live; T.: diri) с.
1. Донъяла бар, тере; киреһе — үле. □ Живой, здравствующий. ■ Донъя һуғышынан иҫән ҡайтҡан еңеуселәрҙең башҡаларҙан бер өҫтөнлөгө бар - йәшәуҙең татын, һутын, арҡа мейеһен земберләтер ләззәтен тойоу был. Г. Ғиззәтуллина. Снаряд ярылған урындарға тура килгән бер нисә ат урә ырғытылды, ергә йығылды, улар эргәһендә йәйәу ҡалған казактар йугерешә, иҫән ҡалғандарҙың аттарына менгәшеп сигенә башланылар. А. Таһиров. Әрмеләргә китә, ай, башығыҙ, буҙ балалар, инде хушығыҙ. Йылдарығыҙ айҙай тиҙ ук утеп, иҫән йөрөп ҡайтһын башығыҙ. Халыҡ йырынан. Йәйге матур көндәрҙең береһендә башҡорт атлы дивизияһы яугирҙарының әле иҫән булған ике йөҙләп һалдаты бер юлы ошо шифаханаға ял итергә килеп урынлашты. 3. Ураҡсин.
2. Ауырыуһыҙ, сырхауһыҙ, һау-сәләмәт.
□ Живой и здоровый. • Баш иҫән булһа, мал табылыр. Әйтем.
3. Зыян-зарарһыҙ, теүәл, бөтөн. □ Целый, невредимый, неповреждённый; сохранённый. ■ [Азамат:] Әхмәҙиә ағай, һинең теге ярма тирмәнең иҫәндер әле? Р Солтангәрәев. Буҙәр хан иҫән ҡалған ғәскәрен
туплап килеп, Алпамышаны ҡорос сынйырҙар менән сырмап, бығаулап арбаға һалып алып ҡайтып китә. «Алпамыша».
♦ Баш<ы> иҫән үлмәгән, тере; иҫән-һау. П Живой и здоровый, жив и здоров. ■ [Ҡыҙ:] Егет, башың иҫән саҡта, сығып ҡотол. Әкиәттән. Иҫән булһаҡ теләкте, хыялды һөйләгәндә әйтелә. □ Если будем живы-здоровы. ■ [Бабсаҡ — ханға:] Бербер йомош бармы әллә яңынан? — ти. — Уныһын да утәрбеҙ беҙ, иҫән булһаҡ. «Бабсаҡ менән Күсәк». Иҫән бул<ығыҙ>! хушлашҡанда әйтелә. □ Будь здоров! (при прощании), до свиданья, прощай. ■ Бары ла эйелеп ҡалалар, хуш, иҫән бул, тиешеп, Ш. Бабич. Иҫәнме<һегеҙ>! иҫәнләшкәндә әйтелә. □ Здравствуйте! ■ Иҫәнме, Йылҡыбай менән Кейекбай! — тип ҡысҡырып утә Кейеҙбай. Әкиәттән.
ИҪӘН-АМАН (Р: живой-здоровый; И.: hale and hearty; T.: sağ) c.
1. Донъяла бар, тере; иҫән-һау. □ Живой-здоровый; жив-здоров. ■ [Усман] тере ҡалып ҡына булһын, тип нәҙер әйтте, иҫәнаман ҡалынһа, шундай әҫәрҙәр яҙасаҡ ул. Г. Ғиззәтуллина. Шул арала Зилбәр уҙенең ярҙамсылары менән дошмандар яғынан иҫәнаман ҡайтып инде. 3. Ураҡсин. Хәрбиҙәрсә сапсан баҫып атлаған Нурислам куҙҙән юғалғансы ҡымшанмай уйланып торҙо ла Шәрғиә: «Иҫән-аман йоро!» — тип шыбырланы. Ә. Хәкимов. Бөйөк Ватан һуғышы дауылы тынғас, ут эсендә янмайынса иҫәнаман ҡалған иң ҡарт яугирҙар ҙур тантана менән Тыуған илдәренә оҙатылды. С. Пова-рисов.
2. Бәлә-ҡазаһыҙ, зыян-зарарһыҙ; теүәл. □ Целый, невредимый, неповреждённый; сохранённый. Әйберҙәргә тейеусе булмаған, бөтәһе лә иҫән-аман уҙ урынында.
ИҪӘНГЕРӘТЕЛЕҮ (иҫәнгерәтел-) ҡ. төш. ҡар. иҫәнгерәтеү, страд, от иҫәнгерәтеү.
ИҪӘНГЕРӘТЕҮ (иҫәнгерәт-) (Р: оглушить; И.: dazzle; T.: bayıltmak) ҡ.
811