Рус
Баш
Поиск по словарям
ИТЛЕ
Кемдеңдер ҡотҡарылыуы, азатлығы. □ Освобождение. ■ Дамелла .. тәхрирәт һәм итлаҡта нурлы замир. М. Аҡмулла.
ИТЛЕ (Р: мясной; И.: having meat; T: etli) с.
1. Ит менән бешерелгән, иттән әҙерләнгән. □ Мясной. Итле ҡоймаҡ. ■ Итле табаҡ күтәргән Көнбикә урындыҡ ситендә аяғын һона биреп ултырған Алдарбайҙың ситегенә бәрелеп үтте лә, табағын ашъяулыҡ уртаһына ҡуйып, кире килгәнендә уға ҡаш аҫтынан йылтын ҡарашын ташланы. Я. Хамматов. Камил стенаға элеүле рәсемдәрҙе, китап шкафтарын тамаша ҡылып өлгөрмәне, Ғәлимә апай сәй килтерҙе, өҫтәлгә тәрилкә тултырып итле ваҡ бәрәмәс ултыртты. Ә. Хәкимов.
2. Һимеҙ, йыуан кешенең аяҡ-ҡулына һ. б. ҡарата әйтелә. □ Мясистый, тучный, жирный. Итле беләк. ■ Козин сәсе тигеҙ итеп ҡырылған тығыҙ итле елкәһен ыуаланы. Н. Мусин.
3. Йомшаҡ өлөшө ҙур, һәйбәт булған (се-йә һ.б. емештәргә ҡарата). □ Мясистый. Итле муйыл.
ИТЛЕК (итлеге) (Р: убойный скот; И.: livestock for slaughter; T: kasaplık hayvanlar) и. диал.
Һуғымлыҡ. □ Убойный скот. Итлеккә быҙау һуябыҙ.
ИТЛӘС (Р: толстый; И.: stout, fat, corpulent; T.: kalın) c.
Ҡалын итле, йыуан, һимеҙ. □ Толстый, полный, жирный. Итләс ирендәр. ■ Сикәләре бүлтәйеп күҙҙәрен ҡаплай башлаған һимеҙ итләс бит. Г. Ғиззәтуллина. Ул [Заһитов] итләс, ҡайһы аралалыр тирләп киткән усы менән генеральный директор кабинетының тотҡаһын тартты. Я. Хамматов. һолтанбайҙың бармаҡ битендәй яҫы ялбыр ҡашы өҫкә сөйөлдө, итләс маңлайында эре һырҙар хасил булды. Н. Мусин.
ИТЛӘҪ с. диал. ҡар. итләс.
ИТЛӘҮ I (итлә-) (Р: шить; И.: sew; T: dikmek) ҡ.
1. Күнде, тирене үтә сәнсмәй, эске ит ҡатламынан эләктереп тегеү. □ Шить, про
шивать (кожаные изделия особым способом). Ситек табанын итләү.
2. Күн аяҡ кейеме теккәндә йөй араһына нәҙек күн ҡыҫтырып тегеү. □ Окантовать, шитьё кожаной обуви с окантовкой.
ИТЛӘҮ II (Р: внутренний слой обработанной шкуры; И.: leather’s inner layer; T: derinin iç katı) u.
Эшкәртелгән күндең, тиренең эс яғындағы йоҡа ғына йомшаҡ ҡатламы. □ Тонкий внутренний слой обработанной шкуры, кожи.
ИТ ОРГАНДАР и. күпл. ҡар. мускул.
ИТСЕ (Р: мясник; И.: butcher; T: kasap) и.
Ит һатыусы. □ Мясник. Итсе булып эшләү. Көҙөн итсегә байрам.
ИТ СЕБЕНЕ (Р: зелёная падальная муха; И.: fly species; T.: altın sinek) и. зоол.
Ябай себендән саҡ ҡына ҙурыраҡ (8 мм) йәшел төҫтәге себен. Күҙҙәре ҡыҙыл, яңаҡтары аҡ, эсе йомро, һимеҙ. Иң беренселәрҙән булып үләкһәгә ҡуналар. □ Зелёная падальная муха (лат. Lucilia caezar). Ит себендәре ғыжлап тора.
ИТСЫБЬГК (итсыбығы) (Р: анабазис; И.: anabasis; T: anabazin) и. бот.
Күп йыллыҡ ҡыҫҡа ваҡ ҡытыршы япраҡлы үҫемлек. □ Анабазис (лат. Anabasis). Итсыбыҡ — ағыулы үҫемлек.
ИТТАПАУЫС и. диал. ҡар. тәпке. Ит-тапауысты үткерләү.
ИТ ТАРТҠЫС и. диал. ҡар. ит турағыс. Ит тартҡыс һатып алыу.
ИТТЕРЕҮ (иттер-) ҡ. йөкм. ҡар. итеү 1—5, 7, 8. понуд. от итеү 1—5, 7, 8. Ярҙам иттереү. ■ Көҙгө ямғыр менән күшеккән кейемдәрен кейгән хөкөм башҡарыусыһы һәм милиционер йортҡа ингән саҡта, Хәҙисә, ире ҡайтыуына өйҙө «ялт» иттереү теләге менән, иҙәнде йыуа башлаған һәм яртыһын йыуғайны инде. Ғ. Хәйри. [Кешенең] уйы — яңы ятыуҙа һыу инеү, иртәнән бирле урман гиҙгәндә талсыҡҡан, тирләгән тәнен аҙыраҡ ял иттереү. Н. Мусин.
ИТТИЛАҒ [ғәр. (Р- понимание; И.: understanding; T.: anlama) и. иҫк. кит.
Кемдең ниҙелер аңлауы, белеүе. □ Понимание, знание.
820
Кемдеңдер ҡотҡарылыуы, азатлығы. □ Освобождение. ■ Дамелла .. тәхрирәт һәм итлаҡта нурлы замир. М. Аҡмулла.
ИТЛЕ (Р: мясной; И.: having meat; T: etli) с.
1. Ит менән бешерелгән, иттән әҙерләнгән. □ Мясной. Итле ҡоймаҡ. ■ Итле табаҡ күтәргән Көнбикә урындыҡ ситендә аяғын һона биреп ултырған Алдарбайҙың ситегенә бәрелеп үтте лә, табағын ашъяулыҡ уртаһына ҡуйып, кире килгәнендә уға ҡаш аҫтынан йылтын ҡарашын ташланы. Я. Хамматов. Камил стенаға элеүле рәсемдәрҙе, китап шкафтарын тамаша ҡылып өлгөрмәне, Ғәлимә апай сәй килтерҙе, өҫтәлгә тәрилкә тултырып итле ваҡ бәрәмәс ултыртты. Ә. Хәкимов.
2. Һимеҙ, йыуан кешенең аяҡ-ҡулына һ. б. ҡарата әйтелә. □ Мясистый, тучный, жирный. Итле беләк. ■ Козин сәсе тигеҙ итеп ҡырылған тығыҙ итле елкәһен ыуаланы. Н. Мусин.
3. Йомшаҡ өлөшө ҙур, һәйбәт булған (се-йә һ.б. емештәргә ҡарата). □ Мясистый. Итле муйыл.
ИТЛЕК (итлеге) (Р: убойный скот; И.: livestock for slaughter; T: kasaplık hayvanlar) и. диал.
Һуғымлыҡ. □ Убойный скот. Итлеккә быҙау һуябыҙ.
ИТЛӘС (Р: толстый; И.: stout, fat, corpulent; T.: kalın) c.
Ҡалын итле, йыуан, һимеҙ. □ Толстый, полный, жирный. Итләс ирендәр. ■ Сикәләре бүлтәйеп күҙҙәрен ҡаплай башлаған һимеҙ итләс бит. Г. Ғиззәтуллина. Ул [Заһитов] итләс, ҡайһы аралалыр тирләп киткән усы менән генеральный директор кабинетының тотҡаһын тартты. Я. Хамматов. һолтанбайҙың бармаҡ битендәй яҫы ялбыр ҡашы өҫкә сөйөлдө, итләс маңлайында эре һырҙар хасил булды. Н. Мусин.
ИТЛӘҪ с. диал. ҡар. итләс.
ИТЛӘҮ I (итлә-) (Р: шить; И.: sew; T: dikmek) ҡ.
1. Күнде, тирене үтә сәнсмәй, эске ит ҡатламынан эләктереп тегеү. □ Шить, про
шивать (кожаные изделия особым способом). Ситек табанын итләү.
2. Күн аяҡ кейеме теккәндә йөй араһына нәҙек күн ҡыҫтырып тегеү. □ Окантовать, шитьё кожаной обуви с окантовкой.
ИТЛӘҮ II (Р: внутренний слой обработанной шкуры; И.: leather’s inner layer; T: derinin iç katı) u.
Эшкәртелгән күндең, тиренең эс яғындағы йоҡа ғына йомшаҡ ҡатламы. □ Тонкий внутренний слой обработанной шкуры, кожи.
ИТ ОРГАНДАР и. күпл. ҡар. мускул.
ИТСЕ (Р: мясник; И.: butcher; T: kasap) и.
Ит һатыусы. □ Мясник. Итсе булып эшләү. Көҙөн итсегә байрам.
ИТ СЕБЕНЕ (Р: зелёная падальная муха; И.: fly species; T.: altın sinek) и. зоол.
Ябай себендән саҡ ҡына ҙурыраҡ (8 мм) йәшел төҫтәге себен. Күҙҙәре ҡыҙыл, яңаҡтары аҡ, эсе йомро, һимеҙ. Иң беренселәрҙән булып үләкһәгә ҡуналар. □ Зелёная падальная муха (лат. Lucilia caezar). Ит себендәре ғыжлап тора.
ИТСЫБЬГК (итсыбығы) (Р: анабазис; И.: anabasis; T: anabazin) и. бот.
Күп йыллыҡ ҡыҫҡа ваҡ ҡытыршы япраҡлы үҫемлек. □ Анабазис (лат. Anabasis). Итсыбыҡ — ағыулы үҫемлек.
ИТТАПАУЫС и. диал. ҡар. тәпке. Ит-тапауысты үткерләү.
ИТ ТАРТҠЫС и. диал. ҡар. ит турағыс. Ит тартҡыс һатып алыу.
ИТТЕРЕҮ (иттер-) ҡ. йөкм. ҡар. итеү 1—5, 7, 8. понуд. от итеү 1—5, 7, 8. Ярҙам иттереү. ■ Көҙгө ямғыр менән күшеккән кейемдәрен кейгән хөкөм башҡарыусыһы һәм милиционер йортҡа ингән саҡта, Хәҙисә, ире ҡайтыуына өйҙө «ялт» иттереү теләге менән, иҙәнде йыуа башлаған һәм яртыһын йыуғайны инде. Ғ. Хәйри. [Кешенең] уйы — яңы ятыуҙа һыу инеү, иртәнән бирле урман гиҙгәндә талсыҡҡан, тирләгән тәнен аҙыраҡ ял иттереү. Н. Мусин.
ИТТИЛАҒ [ғәр. (Р- понимание; И.: understanding; T.: anlama) и. иҫк. кит.
Кемдең ниҙелер аңлауы, белеүе. □ Понимание, знание.
820