Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том VI. Страница 420
Поиск по словарям
МУРҘАЛЫҠ
эшләу. Ҙур мурҙай. Яцы мурҙай. Мурҙайға һалыу.
МУРҘАЛЫҠ I (Р.: подходящий для плетения морды; И.: fit for making fish traps; T: sepetlik) c.
Мурҙа үрергә яраҡлы. □ Подходящий для плетения морды. Мурҙалыҡ тал.
■ «Әсәй, — тинем [мин], уҙем Рәмилгэ куҙ ҡыҫам, — беҙ мурҙалыҡ тал сыбығы алып ҡайтайыҡ тигәйнек. Барайыҡмы?» Н. Мусин.
МУРҘАЛЫҠ II (мурҙалығы) и. иҫк. ҡар. мырҙалыҡ. ■ Яныштар - уҙҙәре маҡтанғанса, боронғо мурҙалар нәҫеле, аҫыл һөйәк зат. Ҡазан ханлығы замандарында уҡ мурҙалыҡ алған ата-бабалары, Рәсәйҙец көсәйеп барғанын тойоп, хандарына хыянат итеп, Аҡ батшаға һатылған, дворян-лыҡ дәрәжәһен, Ҡасим яғынан ер биләмәләре эләктергән. Ғ. Хөсәйенов.
МУРҘА ТАЛЫ (Р.: ива корзиночная; И.: osier willow; T.: sepetlik söğüt) и.
Мурҙа үрә торған тал. □ Ива корзиночная. Мурҙа талы һыҙырыу. Мурҙа талы килтереу.
МУРҘА ТАМАҒЫ и. ҡар. мурҙа балаһы.
Мурҙа тамағынан бәйләу.
МУРЗА и. иҫк. ҡар. мырҙа. ■ Вассалъ Ҡасим ханлығының исем өсөн дә хәжәте ҡалмағас, был мурзалар Муром, Төмән тарафтарында сик буйын һаҡлар йомошло мишәрҙәргә әйләнгән. Ғ. Хөсәйенов.
МУРТ (Р.: ломкий; И.: brittle; T.: gevrek) с.
1. Еңел генә һыныусан, өҙөлөп тороусан. □ Ломкий, хрупкий. Мурт ағас. Ерек мурт була. ■ Еректе ни ҡырҡыуы ла рәхәт, ағасы мурт була. Д. Бүләков. [Өйәнкенең] өҫкә ҡарағандары [ботаҡтары], һылыу егеттәй йәш, матур, шул уҡ ваҡытта муртыраҡ, ә аҫҡа киткәндәре инде утын-һыуын уткән ир-егеттәр шикелле куренә: һырланып ҡарайғандар, әйтерһең, әле генә домна мейесендә ҡойолоп сыҡҡан ҡорос киҫәктәре. Р. Солтангәрәев.
2. Иҫке, серек, туҙған. □ Ветхий, прогнивший, дряблый. Мурт тире. Мурт en.
■ Ул [Ҡазарян] утә мурт, утә ышанысһыҙ ситәнгә таянып ҡараны. М. Кәрим.
3. кусм. Ихтыярһыҙ, йомшаҡ. □ Безвольный, слабый. Мурт кеше. Мурт кур-һәткес. ■ Йылмаяҡ мин тугел! Минме ул мурт?! Һыртсылдарға бигерәк насар мин. Йомортҡанан гел-гел йөй эҙләйҙәр, быға инде мәңге дусар мин. X. Назар.
4. диал. Эре, шырт. □ Крупный, грубый (о шерсти). Мурт йөнлө эт.
МУРТАЙ (Р.: бурдюк; И.: wineskin; T.: tulum) и. этн.
Ыҫлаған мал тиреһенән тар ауыҙлы, ялпаҡ итеп тегелгән бәләкәй һауыт. □ Бурдюк; узкогорлый мешочек из шкуры животного. Муртайға ҡымыҙ ҡойоу. Муртайҙы эйәргә тағыу. ■ Бәдәуиҙәр .. яңы ғына ҡуйылған ҡуй ите, ҙур-ҙур муртайҙарҙа боҙҙай һалҡын шишмә һыуы килтерә. Ә. Хәкимов.
МУРТАЙТЫУ (муртайт-) ҡ. йөкм. ҡар. муртайыу, понуд. от муртайыу.
МУРТАЙЫУ (муртай-) (Р: делаться ломким, хрупким; И.: embrittle; T.: çürümek) ҡ.
1. Һыу һеңеп сереү. □ Гнить, тухнуть. Муртайып ятыу. Муртайып бөткән. Тиҙ муртайыу. ■ Ун көн буйы, аҫты былҡып ятҡан, муртайып ирей башлаған һырынтыларҙа бата-сума йөрөп, купме эш ҡырғандыр, әммә урмандан тамам сиргә һабышып, ҡаж-ҡож йуткереп ҡайтты Ашраф. Ә. Хәкимов.
2. Туҙыу, иҫкереү. □ Стать ветхим, дряблым. Муртайған кейем. ■ [Етембай] ике бәйләм арҡан ҡыйыҡ аҫтынан төшөргән, остары ике сатлы оҙон ҡолғалар ҡырҡып килтергән — шуларҙы ботаҡтарҙан таҙартып, йәпләп маташа. — Иҫкеләре муртайған һымаҡ, — тип аңлатты был эшен. Б. Рафиҡов. Төндәрен ул [Сәйфелмөлөк] оҙаҡ ваҡыт йоҡоға китә алмай уйланып ята. Бығаса йәшәгән ғумерен, ҡылған эштәрен ҡат-ҡат барлай. Бына Кук Ҡорт ырыуын хаҡ дин юлына ауыштыра башланы, бер һелтәнеп, Ҡылтас Зирәктең муртайып бөткән тамырына балта сабаһы ғына ҡалды. Тик ни мәғәнә быларҙан? Ә. Хәкимов.
420
эшләу. Ҙур мурҙай. Яцы мурҙай. Мурҙайға һалыу.
МУРҘАЛЫҠ I (Р.: подходящий для плетения морды; И.: fit for making fish traps; T: sepetlik) c.
Мурҙа үрергә яраҡлы. □ Подходящий для плетения морды. Мурҙалыҡ тал.
■ «Әсәй, — тинем [мин], уҙем Рәмилгэ куҙ ҡыҫам, — беҙ мурҙалыҡ тал сыбығы алып ҡайтайыҡ тигәйнек. Барайыҡмы?» Н. Мусин.
МУРҘАЛЫҠ II (мурҙалығы) и. иҫк. ҡар. мырҙалыҡ. ■ Яныштар - уҙҙәре маҡтанғанса, боронғо мурҙалар нәҫеле, аҫыл һөйәк зат. Ҡазан ханлығы замандарында уҡ мурҙалыҡ алған ата-бабалары, Рәсәйҙец көсәйеп барғанын тойоп, хандарына хыянат итеп, Аҡ батшаға һатылған, дворян-лыҡ дәрәжәһен, Ҡасим яғынан ер биләмәләре эләктергән. Ғ. Хөсәйенов.
МУРҘА ТАЛЫ (Р.: ива корзиночная; И.: osier willow; T.: sepetlik söğüt) и.
Мурҙа үрә торған тал. □ Ива корзиночная. Мурҙа талы һыҙырыу. Мурҙа талы килтереу.
МУРҘА ТАМАҒЫ и. ҡар. мурҙа балаһы.
Мурҙа тамағынан бәйләу.
МУРЗА и. иҫк. ҡар. мырҙа. ■ Вассалъ Ҡасим ханлығының исем өсөн дә хәжәте ҡалмағас, был мурзалар Муром, Төмән тарафтарында сик буйын һаҡлар йомошло мишәрҙәргә әйләнгән. Ғ. Хөсәйенов.
МУРТ (Р.: ломкий; И.: brittle; T.: gevrek) с.
1. Еңел генә һыныусан, өҙөлөп тороусан. □ Ломкий, хрупкий. Мурт ағас. Ерек мурт була. ■ Еректе ни ҡырҡыуы ла рәхәт, ағасы мурт була. Д. Бүләков. [Өйәнкенең] өҫкә ҡарағандары [ботаҡтары], һылыу егеттәй йәш, матур, шул уҡ ваҡытта муртыраҡ, ә аҫҡа киткәндәре инде утын-һыуын уткән ир-егеттәр шикелле куренә: һырланып ҡарайғандар, әйтерһең, әле генә домна мейесендә ҡойолоп сыҡҡан ҡорос киҫәктәре. Р. Солтангәрәев.
2. Иҫке, серек, туҙған. □ Ветхий, прогнивший, дряблый. Мурт тире. Мурт en.
■ Ул [Ҡазарян] утә мурт, утә ышанысһыҙ ситәнгә таянып ҡараны. М. Кәрим.
3. кусм. Ихтыярһыҙ, йомшаҡ. □ Безвольный, слабый. Мурт кеше. Мурт кур-һәткес. ■ Йылмаяҡ мин тугел! Минме ул мурт?! Һыртсылдарға бигерәк насар мин. Йомортҡанан гел-гел йөй эҙләйҙәр, быға инде мәңге дусар мин. X. Назар.
4. диал. Эре, шырт. □ Крупный, грубый (о шерсти). Мурт йөнлө эт.
МУРТАЙ (Р.: бурдюк; И.: wineskin; T.: tulum) и. этн.
Ыҫлаған мал тиреһенән тар ауыҙлы, ялпаҡ итеп тегелгән бәләкәй һауыт. □ Бурдюк; узкогорлый мешочек из шкуры животного. Муртайға ҡымыҙ ҡойоу. Муртайҙы эйәргә тағыу. ■ Бәдәуиҙәр .. яңы ғына ҡуйылған ҡуй ите, ҙур-ҙур муртайҙарҙа боҙҙай һалҡын шишмә һыуы килтерә. Ә. Хәкимов.
МУРТАЙТЫУ (муртайт-) ҡ. йөкм. ҡар. муртайыу, понуд. от муртайыу.
МУРТАЙЫУ (муртай-) (Р: делаться ломким, хрупким; И.: embrittle; T.: çürümek) ҡ.
1. Һыу һеңеп сереү. □ Гнить, тухнуть. Муртайып ятыу. Муртайып бөткән. Тиҙ муртайыу. ■ Ун көн буйы, аҫты былҡып ятҡан, муртайып ирей башлаған һырынтыларҙа бата-сума йөрөп, купме эш ҡырғандыр, әммә урмандан тамам сиргә һабышып, ҡаж-ҡож йуткереп ҡайтты Ашраф. Ә. Хәкимов.
2. Туҙыу, иҫкереү. □ Стать ветхим, дряблым. Муртайған кейем. ■ [Етембай] ике бәйләм арҡан ҡыйыҡ аҫтынан төшөргән, остары ике сатлы оҙон ҡолғалар ҡырҡып килтергән — шуларҙы ботаҡтарҙан таҙартып, йәпләп маташа. — Иҫкеләре муртайған һымаҡ, — тип аңлатты был эшен. Б. Рафиҡов. Төндәрен ул [Сәйфелмөлөк] оҙаҡ ваҡыт йоҡоға китә алмай уйланып ята. Бығаса йәшәгән ғумерен, ҡылған эштәрен ҡат-ҡат барлай. Бына Кук Ҡорт ырыуын хаҡ дин юлына ауыштыра башланы, бер һелтәнеп, Ҡылтас Зирәктең муртайып бөткән тамырына балта сабаһы ғына ҡалды. Тик ни мәғәнә быларҙан? Ә. Хәкимов.
420