Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том VI. Страница 427
Поиск по словарям
МҮКӘЙЕҮ
1. Мүк баҫыу, мүк менән ҡапланыу. □ Обрастать мхом, обомшеть. Мукләнгән кул. Мукләнгән ағас. Мукләнгән таш. ■ Үҙе өсөн оло асыш яһауына ҡыуанған Мифтахетдин: «Тик ятҡан таш мукләнә, йөрөгән таш шымара», — тип һуҡыр шағир һуҙен ҡеуәтләне. Я. Хамматов.
2. кусм. Тормоштан ситләшеп, дәрт-теләктән яҙып, бәҫләнеү; һамҫыу. □ Изнуряться, изматываться. Мукләнеп бөтөу. Мукләнгән кеше. ■ [Бибинур — Ғәндәлипкә:] Кешелекле кешенән ҡасып, һинец кеуек йөрәге мукләнгән бәндәгә юлыҡҡанмын. Д. Бүләков. Мөхәммәтсәлим ғаиләһенә һәм энеһе Сөләймән старшинаға адреслап яҙған хатында купмелер хикмәтләп һәм кинәйәләп, энеһенә, уҙе өсөн генә тигәндәй, руссалап ниҙелер аңлата булыр: «Йөрөгән кеше шымарыр, ятҡан кеше мукләнер, тиҙәр, йәғни бай булыр». М. Өмөтбаев.
МҮКЛӘТЕҮ (мүкләт-) ҡ. йөкм. ҡар. мүкләү, понуд. от мүкләү. Өмә яһап бураны мукләтеу.
МҮКЛӘҮ I (мүклә-) (Р.: конопатить; И.: pack; T: kalafat etmek) ҡ.
Бураның бүрәнә араһын мүк менән һыҙлыҡлау. □ Конопатить, законопачивать. Өйҙө мукләу. Мукләп һалыу. Мукләп бөтөрөу. Мукләп кутәреу. ■ Өрмәһен тип араһынан һалҡын елдәр, ниргәләрҙе ҡалын итеп мукләнек беҙ. С. Ҡудаш.
МҮКЛӘҮ II с. диал. ҡар. мүкле. Мукләу ер.
МҮКРИС [рус. мокрец] (Р.: мокрец; И.: grease; T: atların bir tür hastalığı) и. диал.
Еүеш тимерәү (йылҡы малында була торған ауырыу). □ Мокрец (болезнь лошадей). Мукрис менән ауырыу. Мукристән дауаланыу. Мукрис ауырыуы.
МҮКТӘК (мүктәге) (Р: борец; И.: aconu-te; T: kurtboğan) и. бот.
1. Лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, киртләс япраҡлы, асыҡ күк таҡыя сәскәле үлән; айыутабан. □ Борец (лат. Aconitum). Муктәк йыйыу. Кипкән муктәк. Муктәк ябыу. ■ Муктәк — шифалы уҫемлек, һыуыҡ уткәндә уның япрағына ураналар. Экспедиция материалдарынан.
2. диал. Һаҙ һеркәһе. □ Лапчатка норвежская (растение из семейства розовоцветных) (лат. Potentilla norvegica). һаҙ муктәге. Муктәк һурәте. Муктәк уләне.
3. диал. Ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған һаҙ үләне; һаҙ мүге, ҡондораҡ. □ Полевица (растение из семейства злаковых с метельчатым соцветием) (лат. Agrostis). Аҡ муктәк.
МҮКТӘРГЕ (Р: кобчик; И.: red-footed falcon; T.: ala doğan) и. зоол.
Ыласын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, осло булып бөткән киң оҙон ҡанатлы, тар оҙон ҡойроҡло, һырты һарғылт ерән йәки аҡһыл буҙ, ҡанат осо ҡара, ҡойроҡ төбө аҡ төҫтәге сысҡан типкес ҡош. □ Кобчик (птица) (лат. Falco ves-pertinus). ■ Һауаларҙа осҡан муктәрге, ҡанат осҡайҙары селтәрле. Халыҡ йырынан.
МҮКТӘРГӘ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of Bashkir clan names; T.: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Бөрйән ҡәбиләһенә ҡараған бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир-бурзянцев. Муктәргәләр араһы. Муктәргәләр тамғаһы. Муктәргәләр сәсәне.
МҮКТӘҮ (Р: болотистая местность, покрытая мхом; И.: fenland; T.: yosun büyüyen yer) и. диал. ҡар. керәкә.
Мүкләнеп ятҡан һаҙмат ер. □ Местность, покрытая мхом; омшаник. / Мшаный. Муктәугә баҫып тороу.
МҮКШЕҮ (мүкше-) (Р: вянуть; И.: wither; T.: solmak) ҡ. диал.
1. һутһыҙланып, йомшарыу; һулыу.
□ Вянуть. Йылыға кишер мукшей.
2. Еүешкә боҙолоп күк алыу; күгәреү.
□ Плесневеть, покрываться плесенью. Икмәк мукшеу. Май мукшеу.
МҮКӘЙЕҮ (мүкәй-) (Р: садиться на корточки; И.: sguat, hunker down; T.: çömelmek) ҡ. диал. ҡар. сүкәйеү.
Аяҡ быуындарын бөгөп, осаны ергә тейҙермәй ике табанда йәки аяҡ осонда ултырыу. □ Садиться на корточки, приседать. Яйлап мукәйеп ултырыу.
427
1. Мүк баҫыу, мүк менән ҡапланыу. □ Обрастать мхом, обомшеть. Мукләнгән кул. Мукләнгән ағас. Мукләнгән таш. ■ Үҙе өсөн оло асыш яһауына ҡыуанған Мифтахетдин: «Тик ятҡан таш мукләнә, йөрөгән таш шымара», — тип һуҡыр шағир һуҙен ҡеуәтләне. Я. Хамматов.
2. кусм. Тормоштан ситләшеп, дәрт-теләктән яҙып, бәҫләнеү; һамҫыу. □ Изнуряться, изматываться. Мукләнеп бөтөу. Мукләнгән кеше. ■ [Бибинур — Ғәндәлипкә:] Кешелекле кешенән ҡасып, һинец кеуек йөрәге мукләнгән бәндәгә юлыҡҡанмын. Д. Бүләков. Мөхәммәтсәлим ғаиләһенә һәм энеһе Сөләймән старшинаға адреслап яҙған хатында купмелер хикмәтләп һәм кинәйәләп, энеһенә, уҙе өсөн генә тигәндәй, руссалап ниҙелер аңлата булыр: «Йөрөгән кеше шымарыр, ятҡан кеше мукләнер, тиҙәр, йәғни бай булыр». М. Өмөтбаев.
МҮКЛӘТЕҮ (мүкләт-) ҡ. йөкм. ҡар. мүкләү, понуд. от мүкләү. Өмә яһап бураны мукләтеу.
МҮКЛӘҮ I (мүклә-) (Р.: конопатить; И.: pack; T: kalafat etmek) ҡ.
Бураның бүрәнә араһын мүк менән һыҙлыҡлау. □ Конопатить, законопачивать. Өйҙө мукләу. Мукләп һалыу. Мукләп бөтөрөу. Мукләп кутәреу. ■ Өрмәһен тип араһынан һалҡын елдәр, ниргәләрҙе ҡалын итеп мукләнек беҙ. С. Ҡудаш.
МҮКЛӘҮ II с. диал. ҡар. мүкле. Мукләу ер.
МҮКРИС [рус. мокрец] (Р.: мокрец; И.: grease; T: atların bir tür hastalığı) и. диал.
Еүеш тимерәү (йылҡы малында була торған ауырыу). □ Мокрец (болезнь лошадей). Мукрис менән ауырыу. Мукристән дауаланыу. Мукрис ауырыуы.
МҮКТӘК (мүктәге) (Р: борец; И.: aconu-te; T: kurtboğan) и. бот.
1. Лютик һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, киртләс япраҡлы, асыҡ күк таҡыя сәскәле үлән; айыутабан. □ Борец (лат. Aconitum). Муктәк йыйыу. Кипкән муктәк. Муктәк ябыу. ■ Муктәк — шифалы уҫемлек, һыуыҡ уткәндә уның япрағына ураналар. Экспедиция материалдарынан.
2. диал. Һаҙ һеркәһе. □ Лапчатка норвежская (растение из семейства розовоцветных) (лат. Potentilla norvegica). һаҙ муктәге. Муктәк һурәте. Муктәк уләне.
3. диал. Ҡыяҡлылар ғаиләһенә ҡараған һаҙ үләне; һаҙ мүге, ҡондораҡ. □ Полевица (растение из семейства злаковых с метельчатым соцветием) (лат. Agrostis). Аҡ муктәк.
МҮКТӘРГЕ (Р: кобчик; И.: red-footed falcon; T.: ala doğan) и. зоол.
Ыласын һымаҡтар ғаиләһенә ҡараған, осло булып бөткән киң оҙон ҡанатлы, тар оҙон ҡойроҡло, һырты һарғылт ерән йәки аҡһыл буҙ, ҡанат осо ҡара, ҡойроҡ төбө аҡ төҫтәге сысҡан типкес ҡош. □ Кобчик (птица) (лат. Falco ves-pertinus). ■ Һауаларҙа осҡан муктәрге, ҡанат осҡайҙары селтәрле. Халыҡ йырынан.
МҮКТӘРГӘ (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of Bashkir clan names; T.: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Бөрйән ҡәбиләһенә ҡараған бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир-бурзянцев. Муктәргәләр араһы. Муктәргәләр тамғаһы. Муктәргәләр сәсәне.
МҮКТӘҮ (Р: болотистая местность, покрытая мхом; И.: fenland; T.: yosun büyüyen yer) и. диал. ҡар. керәкә.
Мүкләнеп ятҡан һаҙмат ер. □ Местность, покрытая мхом; омшаник. / Мшаный. Муктәугә баҫып тороу.
МҮКШЕҮ (мүкше-) (Р: вянуть; И.: wither; T.: solmak) ҡ. диал.
1. һутһыҙланып, йомшарыу; һулыу.
□ Вянуть. Йылыға кишер мукшей.
2. Еүешкә боҙолоп күк алыу; күгәреү.
□ Плесневеть, покрываться плесенью. Икмәк мукшеу. Май мукшеу.
МҮКӘЙЕҮ (мүкәй-) (Р: садиться на корточки; И.: sguat, hunker down; T.: çömelmek) ҡ. диал. ҡар. сүкәйеү.
Аяҡ быуындарын бөгөп, осаны ергә тейҙермәй ике табанда йәки аяҡ осонда ултырыу. □ Садиться на корточки, приседать. Яйлап мукәйеп ултырыу.
427