Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том VI. Страница 486
Поиск по словарям
МӘРХӘМӘТ ИТЕҮ
мәрхәмәте килгәндер инде, Тимеркәй иртә менән аҙбар артында йоҡлап ятҡан сағында, уны уятып, өйгә алып инде. Д. Юлтый. Заманында интизар булып, ялыу, шикәйәттәр яҙғыланыҡ [Өфө провинцияһы башҡорттары], мәрхәмәт өмөт итеп, ялынып-ялбарып ҡараныҡ оло турәләргә. Ғ. Хөсәйенов. [Жирников — Тимашевка:] Ул [Антошка ] һеҙҙең мәрхәмәтегеҙҙе онотмаҫ, тоғро хеҙмәт итер. 3. Ураҡсин.
МӘРХӘМӘТ ИТЕҮ (мәрхәмәт ит-) (Р.: проявлять милость; И.: show mercy to; T.: merhamet etmek) ҡ.
Ҡыҙғанып, рәхимлек күрһәтеү, яҡшылыҡ эшләү, аяу. □ Проявлять милость, оказывать милосердие; проявлять жалость, сострадание. Мәрхәмәт итеренә ышаныу. ■ Мин дә һине хөрмәт итәм, мәрхәмәт ит, һинән һорай мәжрух йөрәк, мөрһим туташ. Ш. Бабич.
МӘРХӘМӘТ ҠАҒЫҘЫ (Р.: прощение; И.: forgiveness; T.: bağışlama) и. тар.
Бола йәки һуғыштан һуң еңелгән халыҡҡа ғәфү һәм шәфҡәт белдереп яҙылған рәсми мөрәжәғәт. □ Прощение, помилование. Мәрхәмәт ҡағыҙы килеу.
МӘРХӘМӘТ ҠЫЛЫУ (мәрхәмәт ҡыл-) ҡ. ҡар. мәрхәмәт итеү. Мәрхәмәт ҡылырға әҙер тороу.
МӘРХӘМӘТЛЕ (Р: милостивый; И.: element; T.: merhametli) с.
1. Кешегә ҡарата йомшаҡ, яҡшы күңелле; рәхимле, шәфҡәтле. □ Милостивый, милосердный; сострадательный, участливый, сердобольный. Мәрхәмәтле кеше. И Тумерем юлдарында Тыуған илдәй мәрхәмәтле әсә тапманым. Б. Вәлит. [Янаралдың] Мәскәу-ҙә яуыз Пугачёвтың башын сапҡандарын ҡарап, Санкт-Петербургта мәрхәмәтле государыня-матушка ҡулынан орден, башҡа буләктәр алып, мәртәбәһе уҫтерелеп ҡайтыу ына, шартлатып урыҫса һөйләшеп йөрөй ине инде [Роман]. Б. Рафиҡов.
2. өнд. Кешегә түбәнселек һәм ихтирам менән өндәшкәндә әйтелә. □ Милостивый, милосердный. ■ Рәхмәт һеҙгә, мәрхәмәтле тупраҡ, Сәрмәсәндең тоноҡ һыуҙары. М. Кәрим.
МӘРХӘМӘТЛЕК (мәрхәмәтлеге) (Р: благодеяние; И.: benefaction; T.: merhamet-lilik) и.
Кешегә ҡарата булған яҡшылыҡ; мәрхәмәтле булыу сифаты. □ Благодеяние, добродетель. Мәрхәмәтлек курһәтеу. ■ Кеше рухи яҡтан тарҡала, унда кешелек сифаттары — игелек, мәрхәмәтлек юғалғандан-юғала барып, ундай бәндәләр тарих суплегенә китеу менән онотола. М. Хужин. Эй утындар! Купме мәрхәмәтлек һеҙҙең утта, һеҙҙең ялҡында! Һеҙ уҙегеҙ янып, кешеләрҙе йылытаһығыҙ бит һалҡында. Н. Нәжми. [Хат яҙыусы бер башҡорт — башҡаларына:] Әбей батшаны һәр кемгә хоҡуҡ, мәрхәмәтлек хаҡында һөйләргә ярата, тиҙәр. Дин, выждан иркен шуға бәйләберәк нигеҙләһәк, һәйбәт булыр ине. Ғ. Хөсәйенов.
МӘРХӘМӘТҺЕҘ (Р: безжалостный; И.: ruthless; T.: merhametsiz) с.
Рәхимһеҙ, шәфҡәтһеҙ. □ Безжалостный, бессердечный, немилосердный; жестокий. Мәрхәмәтһеҙ кеше. ■ Эҙ ҡалдырҙы зәғиф тәндәрендә мәрхәмәтһеҙ байҙар ҡамсыһы. X. Ғәбитов. Ваҡыт мәрхәмәтһеҙ: көҙ етһә, донъяға йәм биргән йәм-йәшеллекте юҡҡа сығарып, донъяны шыҡһыҙ яһай, әҙәм балаһын да теләһә ҡайһы минутта ҡара ер ҡуйынына илтеп һала. М. Хужин. [Нәфисә — Зәкигә:] Һине аҡтыҡ куреуемме икән ни? Ниңә тормош шулай мәрхәмәтһеҙ! — тине Нәфисә өмөтһөҙлөк менән. Н. Асанбаев.
МӘРХӘМӘТҺЕҘЛЕК (мәрхәмәтһеҙлеге) (Р: безжалостность; И.: cruelty; Т.: merhametsizlik) и.
Мәрхәмәтһеҙ булыу сифаты; шәфҡәтһеҙлек, рәхимһеҙлек. □ Безжалостность; бессердечность, немилосердность, жестокость. Мәрхәмәтһеҙлек курһәтеу. Мәрхәмәтһеҙлек билдәһе. Мәрхәмәтһеҙлек һөҙөмтәһе. ■ Куптән тугел генә ихлас куңелдән һөйгән кешеһе өсөн хәҙер бер минуты ла йәлме ни инде? Был бит иҫ киткес мәрхәмәтһеҙлек, ҡанһыҙлыҡ. Н. Мусин. Асанбайҙың оятһыҙлығы, мәрхәмәтһеҙлеге крәҫтиән-дәрҙең электән тулышып килгән асыуын тағы ла ҡабарта төшә. И. Кинйәбулатов. Маҡтымһылыу башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына
486
мәрхәмәте килгәндер инде, Тимеркәй иртә менән аҙбар артында йоҡлап ятҡан сағында, уны уятып, өйгә алып инде. Д. Юлтый. Заманында интизар булып, ялыу, шикәйәттәр яҙғыланыҡ [Өфө провинцияһы башҡорттары], мәрхәмәт өмөт итеп, ялынып-ялбарып ҡараныҡ оло турәләргә. Ғ. Хөсәйенов. [Жирников — Тимашевка:] Ул [Антошка ] һеҙҙең мәрхәмәтегеҙҙе онотмаҫ, тоғро хеҙмәт итер. 3. Ураҡсин.
МӘРХӘМӘТ ИТЕҮ (мәрхәмәт ит-) (Р.: проявлять милость; И.: show mercy to; T.: merhamet etmek) ҡ.
Ҡыҙғанып, рәхимлек күрһәтеү, яҡшылыҡ эшләү, аяу. □ Проявлять милость, оказывать милосердие; проявлять жалость, сострадание. Мәрхәмәт итеренә ышаныу. ■ Мин дә һине хөрмәт итәм, мәрхәмәт ит, һинән һорай мәжрух йөрәк, мөрһим туташ. Ш. Бабич.
МӘРХӘМӘТ ҠАҒЫҘЫ (Р.: прощение; И.: forgiveness; T.: bağışlama) и. тар.
Бола йәки һуғыштан һуң еңелгән халыҡҡа ғәфү һәм шәфҡәт белдереп яҙылған рәсми мөрәжәғәт. □ Прощение, помилование. Мәрхәмәт ҡағыҙы килеу.
МӘРХӘМӘТ ҠЫЛЫУ (мәрхәмәт ҡыл-) ҡ. ҡар. мәрхәмәт итеү. Мәрхәмәт ҡылырға әҙер тороу.
МӘРХӘМӘТЛЕ (Р: милостивый; И.: element; T.: merhametli) с.
1. Кешегә ҡарата йомшаҡ, яҡшы күңелле; рәхимле, шәфҡәтле. □ Милостивый, милосердный; сострадательный, участливый, сердобольный. Мәрхәмәтле кеше. И Тумерем юлдарында Тыуған илдәй мәрхәмәтле әсә тапманым. Б. Вәлит. [Янаралдың] Мәскәу-ҙә яуыз Пугачёвтың башын сапҡандарын ҡарап, Санкт-Петербургта мәрхәмәтле государыня-матушка ҡулынан орден, башҡа буләктәр алып, мәртәбәһе уҫтерелеп ҡайтыу ына, шартлатып урыҫса һөйләшеп йөрөй ине инде [Роман]. Б. Рафиҡов.
2. өнд. Кешегә түбәнселек һәм ихтирам менән өндәшкәндә әйтелә. □ Милостивый, милосердный. ■ Рәхмәт һеҙгә, мәрхәмәтле тупраҡ, Сәрмәсәндең тоноҡ һыуҙары. М. Кәрим.
МӘРХӘМӘТЛЕК (мәрхәмәтлеге) (Р: благодеяние; И.: benefaction; T.: merhamet-lilik) и.
Кешегә ҡарата булған яҡшылыҡ; мәрхәмәтле булыу сифаты. □ Благодеяние, добродетель. Мәрхәмәтлек курһәтеу. ■ Кеше рухи яҡтан тарҡала, унда кешелек сифаттары — игелек, мәрхәмәтлек юғалғандан-юғала барып, ундай бәндәләр тарих суплегенә китеу менән онотола. М. Хужин. Эй утындар! Купме мәрхәмәтлек һеҙҙең утта, һеҙҙең ялҡында! Һеҙ уҙегеҙ янып, кешеләрҙе йылытаһығыҙ бит һалҡында. Н. Нәжми. [Хат яҙыусы бер башҡорт — башҡаларына:] Әбей батшаны һәр кемгә хоҡуҡ, мәрхәмәтлек хаҡында һөйләргә ярата, тиҙәр. Дин, выждан иркен шуға бәйләберәк нигеҙләһәк, һәйбәт булыр ине. Ғ. Хөсәйенов.
МӘРХӘМӘТҺЕҘ (Р: безжалостный; И.: ruthless; T.: merhametsiz) с.
Рәхимһеҙ, шәфҡәтһеҙ. □ Безжалостный, бессердечный, немилосердный; жестокий. Мәрхәмәтһеҙ кеше. ■ Эҙ ҡалдырҙы зәғиф тәндәрендә мәрхәмәтһеҙ байҙар ҡамсыһы. X. Ғәбитов. Ваҡыт мәрхәмәтһеҙ: көҙ етһә, донъяға йәм биргән йәм-йәшеллекте юҡҡа сығарып, донъяны шыҡһыҙ яһай, әҙәм балаһын да теләһә ҡайһы минутта ҡара ер ҡуйынына илтеп һала. М. Хужин. [Нәфисә — Зәкигә:] Һине аҡтыҡ куреуемме икән ни? Ниңә тормош шулай мәрхәмәтһеҙ! — тине Нәфисә өмөтһөҙлөк менән. Н. Асанбаев.
МӘРХӘМӘТҺЕҘЛЕК (мәрхәмәтһеҙлеге) (Р: безжалостность; И.: cruelty; Т.: merhametsizlik) и.
Мәрхәмәтһеҙ булыу сифаты; шәфҡәтһеҙлек, рәхимһеҙлек. □ Безжалостность; бессердечность, немилосердность, жестокость. Мәрхәмәтһеҙлек курһәтеу. Мәрхәмәтһеҙлек билдәһе. Мәрхәмәтһеҙлек һөҙөмтәһе. ■ Куптән тугел генә ихлас куңелдән һөйгән кешеһе өсөн хәҙер бер минуты ла йәлме ни инде? Был бит иҫ киткес мәрхәмәтһеҙлек, ҡанһыҙлыҡ. Н. Мусин. Асанбайҙың оятһыҙлығы, мәрхәмәтһеҙлеге крәҫтиән-дәрҙең электән тулышып килгән асыуын тағы ла ҡабарта төшә. И. Кинйәбулатов. Маҡтымһылыу башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына
486