Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том VI. Страница 499
Поиск по словарям
МӘХРҮМ ИТЕҮ
1. Төрлө нәмә һаҡланған урын йәки бина; келәт. □ Здание, помещение. Мәхзән йыйыштырыу. Мәхзән төҙөу.
2. Магазин, кибет. □ Магазин. Мәхзән-дән алыу.
3. кусм. Йәшереп һаҡланған хис-тойғоға ҡарата. □ Тайные, скрытые чувства. Мәхзән уйҙар.
МӘХКҮМ [ғәр. f и. иҫк. кар. мәхбүс. Мәхкум кеше. Мәхкум карар. ■ Төрлө кешеләр менән тормоштоң ауыр баҫкыстарын утеп, .. иң һуңғы мәртәбә иркен саф һауаны еҫкәп, батып барған моңло айға һуңғы мәртәбә куҙҙәрен тултырып караған, ҡара көстөң иң ҡаты яза тип биргән улем язаһына мәхкум булған былар — өсәу ине. М. Ғафури.
МӘХКӘМӘ [ғәр. (р.; суд; И.: court; T: mahkeme) и. иҫк.
Хөкөм итә, хөкөм сығара торған орган һәм шул органдың төрлө эштәрҙе ҡарауы, тикшереүе; суд. □ Суд, трибунал. Мәхкәмә ҡарары. Мәхкәмә эше. Мәхкәмә приставтары. ■ Суд килештермәй, хөкөм сығара. Был мәхкәмә. Ж. Кейекбаев.
МӘХЛУҠ (мәхлуғы) [ғәр. и. ҡар. мәхлүк. Мәхлуҡ булыу.
МӘХЛУҠАТ [ғәр. olbM (Р.: живое существо; И.: creature; T: mahlukat) и. иҫк.
1. Йән эйәһе, тереклек. □ Живое существо. Мәхлуҡат барлыҡҡа килеу.
2. Тормош, йәшәү. □ Жизнь, существование. Мәхлуҡат ҡанундары. ■ [Садиҡ:] Донъяның уҙенең ҡануны буйынса бөтә махлуҡат бер-береһе менән тартыша, көрәшә. Ғ. Ниязбаев.
МӘХЛҮК (мәхлүге) [ғәр. 6^] (Р: тварь; И.: creature; T: mahluk) и.
1. Йән эйәһе. □ Тварь, создание; существо.
2. кусм. Меҫкен, бахыр. □ Смирный, безропотный. Мәхлуҡ булыу. Мәхлук йәндәр. ■ Минең һоранып, инәлеп инеуемде куреп ләззәт ала. Талантһыҙ бер мәхлук ине бит. Н. Ғәйетбаев.
МӘХМҮЛ [ғәр. (Р: возложенный; И.: incumbent; T: mahmul) с. иҫк.
Йөкмәтелгән, йөк итеп алынған. □ Возложенный. Мәхмул бурыстар. Мәхмул вази
фа. Мәхмул эш. ■ Бөтә һарай, бар хеҙмәтсе сәфәр менән мәшғул ине. Ҡайҙа барма — ығы-зығы, һарай, гуйә, мәхмул ине. Н. Нәжми.
МӘХМҮР [ғәр. (Р: хмельной; И.: having a hangover; T: mahmur) с. һөйл.
Күп эскән д ән һуң ауырыған; махмур.
□ Хмельной; опьянённый. Мәхмур ир.
МӘХМҮТ I [ғәр. -ъ—I (Р: почётный; И.: honorary; T: mahmut) с. иҫк.
Маҡтауға лайыҡ, маҡтап йөрөтөлгән, маҡтаулы. □ Почётный, заслуженный. Мәх-мут кеше. ■ Яҡшы уҡ мәғруф Хужа, мәх-мут Хужа. Ш. Бабич.
МӘХМҮТ II (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of Bashkir clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Гәрәй ҡәбиләһенә ҡараған бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир племени гарей. Мэхмут батыры. Мәхмуттәр шәжәрәһе. Мәхмуттәр йәшәгән төбәк.
МӘХРҮМ [ғәр. (Р: лишённый
чего-л.] И.: devoid(of); T: mahrum) с.
Нимәнәндер өлөшһөҙ, буш. □ Лишённый чего-л.; обездоленный. ■ Йылғала боҙ киткәнде курмәгән кеше бер бәхеттән мәх-румдер. И. Абдуллин.
МӘХРҮМ БУЛЫУ (мәхрүм бул-) (Р: лишиться чего-л.] И.: be bereft of smth; T: mahrum olmak) ҡ.
Нимәнәндер яҙыу; нимәнелер юғалтыу.
□ Лишиться чего-л.; ■ Тотҡондағылар был фани донъяның ифрат куп матурлығынан, хозурлығынан мәхрум булып йәшәй шул. Р. Байбулатов.
МӘХРҮМ ИТЕЛЕҮ (мәхрүм ител-) ҡ. төш. ҡар. мәхрүм итеү. страд, от мәхрүм итеү. ■ Хөкөм ителеусе Зәки Вәлиди «Ту-рансылыҡ хаҡына Төркиәлә Советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә» һәм «Төркиәнең кур-шеләре менән мөнәсәбәттәрен боҙоу һәм илдең эске ҡоролошон емереуҙә, хөкумәтте ҡолатырға тырышыуҙа» ғәйепләнеп, 10 йылға иркенән мәхрум ителә. Н. Асанбаев.
МӘХРҮМ ИТЕҮ (мәхрүм ит-) (Р., лишать; И.: keep out of; T: mahrum etmek) ҡ.
499
1. Төрлө нәмә һаҡланған урын йәки бина; келәт. □ Здание, помещение. Мәхзән йыйыштырыу. Мәхзән төҙөу.
2. Магазин, кибет. □ Магазин. Мәхзән-дән алыу.
3. кусм. Йәшереп һаҡланған хис-тойғоға ҡарата. □ Тайные, скрытые чувства. Мәхзән уйҙар.
МӘХКҮМ [ғәр. f и. иҫк. кар. мәхбүс. Мәхкум кеше. Мәхкум карар. ■ Төрлө кешеләр менән тормоштоң ауыр баҫкыстарын утеп, .. иң һуңғы мәртәбә иркен саф һауаны еҫкәп, батып барған моңло айға һуңғы мәртәбә куҙҙәрен тултырып караған, ҡара көстөң иң ҡаты яза тип биргән улем язаһына мәхкум булған былар — өсәу ине. М. Ғафури.
МӘХКӘМӘ [ғәр. (р.; суд; И.: court; T: mahkeme) и. иҫк.
Хөкөм итә, хөкөм сығара торған орган һәм шул органдың төрлө эштәрҙе ҡарауы, тикшереүе; суд. □ Суд, трибунал. Мәхкәмә ҡарары. Мәхкәмә эше. Мәхкәмә приставтары. ■ Суд килештермәй, хөкөм сығара. Был мәхкәмә. Ж. Кейекбаев.
МӘХЛУҠ (мәхлуғы) [ғәр. и. ҡар. мәхлүк. Мәхлуҡ булыу.
МӘХЛУҠАТ [ғәр. olbM (Р.: живое существо; И.: creature; T: mahlukat) и. иҫк.
1. Йән эйәһе, тереклек. □ Живое существо. Мәхлуҡат барлыҡҡа килеу.
2. Тормош, йәшәү. □ Жизнь, существование. Мәхлуҡат ҡанундары. ■ [Садиҡ:] Донъяның уҙенең ҡануны буйынса бөтә махлуҡат бер-береһе менән тартыша, көрәшә. Ғ. Ниязбаев.
МӘХЛҮК (мәхлүге) [ғәр. 6^] (Р: тварь; И.: creature; T: mahluk) и.
1. Йән эйәһе. □ Тварь, создание; существо.
2. кусм. Меҫкен, бахыр. □ Смирный, безропотный. Мәхлуҡ булыу. Мәхлук йәндәр. ■ Минең һоранып, инәлеп инеуемде куреп ләззәт ала. Талантһыҙ бер мәхлук ине бит. Н. Ғәйетбаев.
МӘХМҮЛ [ғәр. (Р: возложенный; И.: incumbent; T: mahmul) с. иҫк.
Йөкмәтелгән, йөк итеп алынған. □ Возложенный. Мәхмул бурыстар. Мәхмул вази
фа. Мәхмул эш. ■ Бөтә һарай, бар хеҙмәтсе сәфәр менән мәшғул ине. Ҡайҙа барма — ығы-зығы, һарай, гуйә, мәхмул ине. Н. Нәжми.
МӘХМҮР [ғәр. (Р: хмельной; И.: having a hangover; T: mahmur) с. һөйл.
Күп эскән д ән һуң ауырыған; махмур.
□ Хмельной; опьянённый. Мәхмур ир.
МӘХМҮТ I [ғәр. -ъ—I (Р: почётный; И.: honorary; T: mahmut) с. иҫк.
Маҡтауға лайыҡ, маҡтап йөрөтөлгән, маҡтаулы. □ Почётный, заслуженный. Мәх-мут кеше. ■ Яҡшы уҡ мәғруф Хужа, мәх-мут Хужа. Ш. Бабич.
МӘХМҮТ II (Р: название одного из родовых подразделений башкир; И.: one of Bashkir clan names; T: bir Başkurt soyunun ismi) и. этн.
Гәрәй ҡәбиләһенә ҡараған бер башҡорт аймағының исеме. □ Название одного из родовых подразделений башкир племени гарей. Мэхмут батыры. Мәхмуттәр шәжәрәһе. Мәхмуттәр йәшәгән төбәк.
МӘХРҮМ [ғәр. (Р: лишённый
чего-л.] И.: devoid(of); T: mahrum) с.
Нимәнәндер өлөшһөҙ, буш. □ Лишённый чего-л.; обездоленный. ■ Йылғала боҙ киткәнде курмәгән кеше бер бәхеттән мәх-румдер. И. Абдуллин.
МӘХРҮМ БУЛЫУ (мәхрүм бул-) (Р: лишиться чего-л.] И.: be bereft of smth; T: mahrum olmak) ҡ.
Нимәнәндер яҙыу; нимәнелер юғалтыу.
□ Лишиться чего-л.; ■ Тотҡондағылар был фани донъяның ифрат куп матурлығынан, хозурлығынан мәхрум булып йәшәй шул. Р. Байбулатов.
МӘХРҮМ ИТЕЛЕҮ (мәхрүм ител-) ҡ. төш. ҡар. мәхрүм итеү. страд, от мәхрүм итеү. ■ Хөкөм ителеусе Зәки Вәлиди «Ту-рансылыҡ хаҡына Төркиәлә Советтарға ҡаршы эшмәкәрлектә» һәм «Төркиәнең кур-шеләре менән мөнәсәбәттәрен боҙоу һәм илдең эске ҡоролошон емереуҙә, хөкумәтте ҡолатырға тырышыуҙа» ғәйепләнеп, 10 йылға иркенән мәхрум ителә. Н. Асанбаев.
МӘХРҮМ ИТЕҮ (мәхрүм ит-) (Р., лишать; И.: keep out of; T: mahrum etmek) ҡ.
499