Рус
Баш
Академический словарь башкирского языка. Том IX. Страница 858
Поиск по словарям
ШТОПОР
итеп эшләнгән юл. □ Штольня. Тар штольня буйлап барыу. Вентиляция штольняһы. ■ Һаҡланып йөрөугә ҡарамаҫтан, штольняның өҫтөнә теҙелгән ағастарға баштың бәрелгәнен һиҙмәй ҙә ҡалам. М. Ғафури. Штольняларҙың терәуҙәре ауған йә сереп бөткән. Ғ. Хөсәйенов.
ШТОПОР I [гол. stopper < stop ‘тығын’] (Р.: штопор; И.: corkscrew; T.: tirbuşon) и.
Шешә тығынын тартып аса торған бырау рәүешендәге кендек. □ Штопор. Шешәне штопор менән асыу. Тығынды штопор менән сығарыу. ■ Баҫҡыс штопорҙы хәтерләтте. И. Абдуллин.
ШТОПОР II [гол. stopper < stop ‘тығын’] (Р.: штопор; И.: spin; T.: viril) и. авиа.
Самолёттың баш түбән әйләнеп төшкән хәрәкәте. □ Штопор. Штопорға эләгеу. Штопор яһау. Самолётты штопорҙан сығара алмайынса парашют менән һикереу. ■ Штурмовик, штопорға инеу ҡурҡынысы еткәндә генә, ергә ултырырға ыңғайланы. Ошондай бейеклектән штопорға инеу - һәләкәт тигән һуҙ. А. Мағазов.
ШТОР [фр. store] (Р: штора; И.: curtain; T.: perde) и. һөйл. ҡар. пәрҙә I.
Ҡалын йәки йоҡа туҡыманан тегелгән һәм ситкә тартыла йәки өҫкә күтәрелә торған тәҙрә пәрҙәһе. □ Штора. Биҙәкле штор. Я Ябай ғына материалдан тегелгән сәскәле штор, ә уҙе, өй эсен яҡтыртып, уға йәм өҫтәй. X. Зарипов. Кабинетына ингәс тә Арсланов шторҙарҙы кутәрҙе, урам яҡ тәҙрәләрҙе асып ебәрҙе. Д. Исламов. Ул [офицер Бурун] ҡулы менән эйәген кутәреп ҡуйҙы һәм яңы фекерҙәренә маһайған хәрәкәт менән тәҙрә шторҙарын тартып аса башланы. Ә. Чаныш.
ШТОРМ [гол. storm] (Р: шторм; И.: storm; T.: fırtına) и.
Диңгеҙҙәге, океандағы көслө дауыл. □ Шторм. / Штормовой. Шторм еле. Штормға эләгеу. я [Юлдаш - Ҡыҙырастан:] Моряк булырға һин штормдан ҡурҡмаҫһыңмы һуң?
3. Биишева. Яңы ғына шторм булып уткән. Б. Рафиҡов. Елләй, дауыллай башлаһа, тулҡындарҙы урә баҫтырып, шторм ҡотора. Г. Яҡупова.
ШТОРМОВКА [рус.] (Р: штормовка; И.: windbreaker jacket; T.: katranlı muşambadan yapılmış ceket) и. һөйл.
Резина ҡушылған материянан тегелгән еңел куртка (ғәҙәттә, капюшонлы). □ Штормовка. Штормовка кейеу. Туристар бер иш кенә штормовка кейеп алған.
ШТОФ I [нем. Stof ‘һауыт, бокал’] (Р: штоф; И.: bottle of 1,23 litre; T.: hacim ölçme birimi) u.
1. Биҙрәнең уңдан бер өлөшө күләмендәге үлсәү берәмеге (иҫерткес эсемлектәрҙе улсә-гәндә ҡулланылған). □ Штоф (единица измерения объёма жидкости). Бер штоф араҡы.
2. Шул күләм һыйышлы дүрт ҡырлы араҡы шешәһе. □ Штоф (сосуд). Бер штоф шарап эсеу.
ШТОФ II [нем. Stof] (Р: штоф; И.: heavy silk; T.: damasko) и.
Йорт йыһаздарын тышлау, тәҙрә пәрҙәләре тегеү өсөн үҙенән биҙәк сығарып һуҡҡан ҡалын ебәк йәки йөн туҡыма. □ Штоф. / Штофный. Диван штофы. Пәрҙәлек штоф. Штоф менән тышланған ултырғыстар. Штоф шаршау. Я Ситсала кулдәк, ай, буйыңда, штоф камзулыңды кейһәнә. Халыҡ йырынан.
ШТРАФ [нем. Strafe] (Р: штраф; И.: fine; T.: para cezası) и.
1. Яза рәүешендә түләтелгән һалым; аҡсалата яза. □ Штраф (денежное взыскание). / Штрафной. Штраф һалыу. Штраф һалып йөҙәтеу. я [Нәбир - браконьерҙарға:] Ағасты йыҡҡанһығыҙ икән, штраф та туләй белегеҙ. Р. Байбулатов. Үәт, намыҫһыҙ нәмә, уҙе мине, молоковозды төҙәткәнсе, һөт ташып тор тип, фермаға ебәрҙе лә хәҙер килеп штраф һалдыртҡан, - тип уйлап алды Буранбай. И. Ғиззәтуллин. Килмәк яуында ҡатнашҡанынан да, ҡатнашмағанынан да штраф йыялар, ти. Б. Рафиҡов.
2. Нимәнелер үтәмәгән, ҡағиҙә боҙған өсөн бирелгән яза. □ Штраф (наказание). Штраф биреу. Штраф алыу. Я Улар ҡоралайҙарҙы шул уҡ урында ҡырып һалырҙар ине, ҡурсаулыҡ эсендә һунар иткән өсөн штраф санкциялары уларҙың тәтегә баҫҡан бармағын шаҡарҙы ғына. Ә. Үтәбай. Диләнкәләге ағастың ваҡытында ҡырҡылып, ташылып алып
858
итеп эшләнгән юл. □ Штольня. Тар штольня буйлап барыу. Вентиляция штольняһы. ■ Һаҡланып йөрөугә ҡарамаҫтан, штольняның өҫтөнә теҙелгән ағастарға баштың бәрелгәнен һиҙмәй ҙә ҡалам. М. Ғафури. Штольняларҙың терәуҙәре ауған йә сереп бөткән. Ғ. Хөсәйенов.
ШТОПОР I [гол. stopper < stop ‘тығын’] (Р.: штопор; И.: corkscrew; T.: tirbuşon) и.
Шешә тығынын тартып аса торған бырау рәүешендәге кендек. □ Штопор. Шешәне штопор менән асыу. Тығынды штопор менән сығарыу. ■ Баҫҡыс штопорҙы хәтерләтте. И. Абдуллин.
ШТОПОР II [гол. stopper < stop ‘тығын’] (Р.: штопор; И.: spin; T.: viril) и. авиа.
Самолёттың баш түбән әйләнеп төшкән хәрәкәте. □ Штопор. Штопорға эләгеу. Штопор яһау. Самолётты штопорҙан сығара алмайынса парашют менән һикереу. ■ Штурмовик, штопорға инеу ҡурҡынысы еткәндә генә, ергә ултырырға ыңғайланы. Ошондай бейеклектән штопорға инеу - һәләкәт тигән һуҙ. А. Мағазов.
ШТОР [фр. store] (Р: штора; И.: curtain; T.: perde) и. һөйл. ҡар. пәрҙә I.
Ҡалын йәки йоҡа туҡыманан тегелгән һәм ситкә тартыла йәки өҫкә күтәрелә торған тәҙрә пәрҙәһе. □ Штора. Биҙәкле штор. Я Ябай ғына материалдан тегелгән сәскәле штор, ә уҙе, өй эсен яҡтыртып, уға йәм өҫтәй. X. Зарипов. Кабинетына ингәс тә Арсланов шторҙарҙы кутәрҙе, урам яҡ тәҙрәләрҙе асып ебәрҙе. Д. Исламов. Ул [офицер Бурун] ҡулы менән эйәген кутәреп ҡуйҙы һәм яңы фекерҙәренә маһайған хәрәкәт менән тәҙрә шторҙарын тартып аса башланы. Ә. Чаныш.
ШТОРМ [гол. storm] (Р: шторм; И.: storm; T.: fırtına) и.
Диңгеҙҙәге, океандағы көслө дауыл. □ Шторм. / Штормовой. Шторм еле. Штормға эләгеу. я [Юлдаш - Ҡыҙырастан:] Моряк булырға һин штормдан ҡурҡмаҫһыңмы һуң?
3. Биишева. Яңы ғына шторм булып уткән. Б. Рафиҡов. Елләй, дауыллай башлаһа, тулҡындарҙы урә баҫтырып, шторм ҡотора. Г. Яҡупова.
ШТОРМОВКА [рус.] (Р: штормовка; И.: windbreaker jacket; T.: katranlı muşambadan yapılmış ceket) и. һөйл.
Резина ҡушылған материянан тегелгән еңел куртка (ғәҙәттә, капюшонлы). □ Штормовка. Штормовка кейеу. Туристар бер иш кенә штормовка кейеп алған.
ШТОФ I [нем. Stof ‘һауыт, бокал’] (Р: штоф; И.: bottle of 1,23 litre; T.: hacim ölçme birimi) u.
1. Биҙрәнең уңдан бер өлөшө күләмендәге үлсәү берәмеге (иҫерткес эсемлектәрҙе улсә-гәндә ҡулланылған). □ Штоф (единица измерения объёма жидкости). Бер штоф араҡы.
2. Шул күләм һыйышлы дүрт ҡырлы араҡы шешәһе. □ Штоф (сосуд). Бер штоф шарап эсеу.
ШТОФ II [нем. Stof] (Р: штоф; И.: heavy silk; T.: damasko) и.
Йорт йыһаздарын тышлау, тәҙрә пәрҙәләре тегеү өсөн үҙенән биҙәк сығарып һуҡҡан ҡалын ебәк йәки йөн туҡыма. □ Штоф. / Штофный. Диван штофы. Пәрҙәлек штоф. Штоф менән тышланған ултырғыстар. Штоф шаршау. Я Ситсала кулдәк, ай, буйыңда, штоф камзулыңды кейһәнә. Халыҡ йырынан.
ШТРАФ [нем. Strafe] (Р: штраф; И.: fine; T.: para cezası) и.
1. Яза рәүешендә түләтелгән һалым; аҡсалата яза. □ Штраф (денежное взыскание). / Штрафной. Штраф һалыу. Штраф һалып йөҙәтеу. я [Нәбир - браконьерҙарға:] Ағасты йыҡҡанһығыҙ икән, штраф та туләй белегеҙ. Р. Байбулатов. Үәт, намыҫһыҙ нәмә, уҙе мине, молоковозды төҙәткәнсе, һөт ташып тор тип, фермаға ебәрҙе лә хәҙер килеп штраф һалдыртҡан, - тип уйлап алды Буранбай. И. Ғиззәтуллин. Килмәк яуында ҡатнашҡанынан да, ҡатнашмағанынан да штраф йыялар, ти. Б. Рафиҡов.
2. Нимәнелер үтәмәгән, ҡағиҙә боҙған өсөн бирелгән яза. □ Штраф (наказание). Штраф биреу. Штраф алыу. Я Улар ҡоралайҙарҙы шул уҡ урында ҡырып һалырҙар ине, ҡурсаулыҡ эсендә һунар иткән өсөн штраф санкциялары уларҙың тәтегә баҫҡан бармағын шаҡарҙы ғына. Ә. Үтәбай. Диләнкәләге ағастың ваҡытында ҡырҡылып, ташылып алып
858