Баш
Рус
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Том III. 573 бит
Һүҙлектәр буйынса эҙләү
ЕТЛЕГЕҮ
тыуып уҫкән ерҙәренә таралышты, ә беҙҙең кеуек йәшерәктәрҙе буй еткергән ҡыҙҙар көтә ине. Ғ. Аллаяров.
10. Үҫтереп, эшкә ашыр мәлгә килтереү; өлгөртөү (икмәк, уҫемлектәргә ҡарата).
□ Вырастить (о хлебе, растениях). Игенде иҫән-һау еткереп, урып алырға булһын.
11. Оҙон итеп үҫтереү (һаҡал, сәс тырнаҡтарға ҡарата). □ Отпускать, отрастить {бороду, волосы, ногти). Сәс еткереу. Һаҡал еткереу. Н Әрмеләргә барып, сәс еткерҙем, сәскенәйем етте урмәгә. Халыҡ йырынан.
12. диал. Уңалтыу (яраларҙы). □ Заживлять, затягивать (раны). Ж Кейәу уләне йыйып ҡуйғайным. Бешереп кенә ябырбыҙ. Ул яраны тиҙ еткерә. Һ. Дәүләтшина.
13. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында хәрәкәттең тамамланғанын белдерә.
□ В сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и выражает завершённость действия. Килтереп еткереу. Н Ташты зыяратҡа алып барып еткерҙеләр. Т. Хәйбуллин.
14. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында нимәнелер ғәмәлгә килтереүҙе белдерә.
□ В сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и выражает исполнение действия. Ҡайтыр көндө көтөп еткерә алмау.
15. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында эш-хәрәкәтте аҙағына тиклем башҡарғанды белдерә. □ В сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и выражает полную готовность действия. Итте бешереп еткереу. Ҡайнатып еткереу.
16. кубр. юҡл. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында эш-хәрәкәттең һөҙөмтәһен кәметеп күрһәтә. □ В отрицательной форме
в сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и указывает на недостаточность, незавершённость, неполноту действия. Анрап еткермәу. Белеп еткермәу. Уйлап еткермәу. Баһалап еткермәу. Ҡарап еткермәу. Яратып еткермәу.
ЕТКЕРЕҮ II (еткер-) (Р.: доводить; И.: reach (to); make sufficient for; T.: ulaşmak) ҡ.
1. Оҙонлоҡ, тиҙлек, сифат йәһәтенән кәрәк самаға килтереү. □ Доводить, дотягиваться до чего, доставать что, до чего, проложить до какого-л. места, достигать какого-л. предела. Тиҙлекте йөҙ илле километрға еткереу. Юлды ауылға тиклем еткереу. Газ һуҙыуҙы ауыл осона еткереу. Н Малай .. ат эҙенә еткерә баҫырға тырышып, эре-эре атлай. Б. Бикбай.
2. Һан, күләм йәһәтенән билдәле бер талапты ҡәнәғәтләндереү, етерлек итеү. □ Дотягивать, дотянуть что до какого-л. времени, растягивать на какой-л. срок. Ашауға еткереу. Бер йылға еткереу. Оҙаҡҡа еткереу. Өй һалырға көс еткереп булмай. • Ир килтерә белһен, ҡатын еткерә белһен. Әйтем.
3. Көтөп алыу (ваҡытты, мәлде, көтөлгәнде). □ Дождаться. Таңды еткереу. Төндө еткереу. Кисте еткереу. И Өҙгөләнеп ята, серемгә китһә, баҫлығып уяна, һаташа торғас, саҡ еткерҙе таңды. Ә. Әминев.
ЕТКӘН (Р.: взрослый, совершеннолетний; И.: adult; T.: yetişkin) с.
Буйға үҫеп, бала йәшенән сыҡҡан; ҙурайған; етеү. □ Взрослый, совершеннолетний. Еткән егет. Еткән ҡыҙ. ■ Еткән егеткә ни кәрәк? Менеп елер өсөн ат кәрәк тә, атыр өсөн уҡ кәрәк. Дәртләндереп тартыр өсөн ҡурай кәрәк тә һөйөр өсөн һылыу ҡыҙ кәрәк. «Алпамыша».
ЕТКӘН БЕР с. диал. ҡар. һәр бер. Еткән бер кешегә ат бирмә.
ЕТЛЕГЕҮ (етлек-) (Р: становиться доношенным; И.: become of full term; T.: yetişmek) ҡ.
573
тыуып уҫкән ерҙәренә таралышты, ә беҙҙең кеуек йәшерәктәрҙе буй еткергән ҡыҙҙар көтә ине. Ғ. Аллаяров.
10. Үҫтереп, эшкә ашыр мәлгә килтереү; өлгөртөү (икмәк, уҫемлектәргә ҡарата).
□ Вырастить (о хлебе, растениях). Игенде иҫән-һау еткереп, урып алырға булһын.
11. Оҙон итеп үҫтереү (һаҡал, сәс тырнаҡтарға ҡарата). □ Отпускать, отрастить {бороду, волосы, ногти). Сәс еткереу. Һаҡал еткереу. Н Әрмеләргә барып, сәс еткерҙем, сәскенәйем етте урмәгә. Халыҡ йырынан.
12. диал. Уңалтыу (яраларҙы). □ Заживлять, затягивать (раны). Ж Кейәу уләне йыйып ҡуйғайным. Бешереп кенә ябырбыҙ. Ул яраны тиҙ еткерә. Һ. Дәүләтшина.
13. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында хәрәкәттең тамамланғанын белдерә.
□ В сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и выражает завершённость действия. Килтереп еткереу. Н Ташты зыяратҡа алып барып еткерҙеләр. Т. Хәйбуллин.
14. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында нимәнелер ғәмәлгә килтереүҙе белдерә.
□ В сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и выражает исполнение действия. Ҡайтыр көндө көтөп еткерә алмау.
15. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында эш-хәрәкәтте аҙағына тиклем башҡарғанды белдерә. □ В сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и выражает полную готовность действия. Итте бешереп еткереу. Ҡайнатып еткереу.
16. кубр. юҡл. Хәл ҡылымдың -п формаһындағы һүҙ менән килеп, ҡушма ҡылым составында эш-хәрәкәттең һөҙөмтәһен кәметеп күрһәтә. □ В отрицательной форме
в сочетании с основным глаголом в форме деепричастия на -п выступает в роли вспомогательного глагола и указывает на недостаточность, незавершённость, неполноту действия. Анрап еткермәу. Белеп еткермәу. Уйлап еткермәу. Баһалап еткермәу. Ҡарап еткермәу. Яратып еткермәу.
ЕТКЕРЕҮ II (еткер-) (Р.: доводить; И.: reach (to); make sufficient for; T.: ulaşmak) ҡ.
1. Оҙонлоҡ, тиҙлек, сифат йәһәтенән кәрәк самаға килтереү. □ Доводить, дотягиваться до чего, доставать что, до чего, проложить до какого-л. места, достигать какого-л. предела. Тиҙлекте йөҙ илле километрға еткереу. Юлды ауылға тиклем еткереу. Газ һуҙыуҙы ауыл осона еткереу. Н Малай .. ат эҙенә еткерә баҫырға тырышып, эре-эре атлай. Б. Бикбай.
2. Һан, күләм йәһәтенән билдәле бер талапты ҡәнәғәтләндереү, етерлек итеү. □ Дотягивать, дотянуть что до какого-л. времени, растягивать на какой-л. срок. Ашауға еткереу. Бер йылға еткереу. Оҙаҡҡа еткереу. Өй һалырға көс еткереп булмай. • Ир килтерә белһен, ҡатын еткерә белһен. Әйтем.
3. Көтөп алыу (ваҡытты, мәлде, көтөлгәнде). □ Дождаться. Таңды еткереу. Төндө еткереу. Кисте еткереу. И Өҙгөләнеп ята, серемгә китһә, баҫлығып уяна, һаташа торғас, саҡ еткерҙе таңды. Ә. Әминев.
ЕТКӘН (Р.: взрослый, совершеннолетний; И.: adult; T.: yetişkin) с.
Буйға үҫеп, бала йәшенән сыҡҡан; ҙурайған; етеү. □ Взрослый, совершеннолетний. Еткән егет. Еткән ҡыҙ. ■ Еткән егеткә ни кәрәк? Менеп елер өсөн ат кәрәк тә, атыр өсөн уҡ кәрәк. Дәртләндереп тартыр өсөн ҡурай кәрәк тә һөйөр өсөн һылыу ҡыҙ кәрәк. «Алпамыша».
ЕТКӘН БЕР с. диал. ҡар. һәр бер. Еткән бер кешегә ат бирмә.
ЕТЛЕГЕҮ (етлек-) (Р: становиться доношенным; И.: become of full term; T.: yetişmek) ҡ.
573