Баш
Рус
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Том III. 604 бит
Һүҙлектәр буйынса эҙләү
ЗАТ АЛМАШЫ
зат, торғаны бер йыртҡыс. Ә. Әминев. Ҡарт яуап биргән: «Донъяла нисәмә йыл йәшәнем, бер улым да булманы. Үлеп китһәм, атым да, затым да юҡҡа сыға. Шуның өсөн ҡайғырам», — тигән. Әкиәттән.
7. кусм. Нимәнеңдер шауҡымы, тәьҫиренән ҡалған эҙ. □ След, осадок, последствие, влияние. М Яҡшыны һуккән менән аты китмәҫ, яман һуҙҙең куңелдән заты китмәҫ. М. Аҡмулла.
8. эйл. ф. Юҡлыҡ күрһәткесе һәм ла киҫәксәһе менән килеп, ниҙеңдер бөтөнләй булмауын йәки юҡҡа сығыуын күрһәтә; әҫәре. □ След, отпечаток, признак. Таҡтаның затын да тапмаҫһың. Һыуҙың заты ла юҡ. S Ашлыҡтарында суп заты ла булманы. Ә. Вәли. Тәҙрәләрҙә бер генә лә бөртөк быяла заты ла курмәҫһең. Т. Хәйбуллин.
9. гром. Эш-хәрәкәттең һөйләүсегә мөнәсәбәтен белдергән грамматик категория. □ Лицо, личный. Беренсе зат. Икенсе зат. Зат менән уҙгәреу. Зат алмашы. Зат ялғауы. Эйәлек заты.
♦ Аты ла юҡ, заты ла юҡ ырыуһыҙ, билдәһеҙ. □ Ни роду, ни племени. Заты ҡороғор әрләгәндә әйтелә. □ Будь проклят весь род! Әҙәм заты юҡ бер кем юҡ. □ Ни души, нет никого.
ЗАТ АЛМАШЫ (Р.: личное местоимение; И.: personal pronoun; T.: şahıs zamiri) и. лингв.
Һөйләүсе менән тыңлаусының затын күрһәткән алмаш төркөмсәһе. □ Личные местоимения. 1-се зат алмаштары — мин, беҙ; 2-се зат алмаштары — һин, һеҙ; 3-сө зат алмаштары — ул, улар.
ЗАТ-БОТ (Р.: родня; И.: kin and kin; T.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-ботон ҡалдырмау. Зат-ботона хәбәр итеу.
ЗАТ-ЗАМИР (Р: родня; И.: kin; T.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-замирын йыйып кәңәшләшеу. Зат-замирҙы белмәу.
ЗАТ-ЗӨРИЙӘТ (Р: родня; И.: kith; Т.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-зөрийәтте саҡырыу. Зат-зөрийәт менән таныштырыу.
ЗАТ-ЗӘҮЕР (Р: родня; И.: kin; Т.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-зәуерҙе хурлау. Зат-зәуерен тикшереу. ■ Әлтәф бабай менән Гөлфиә әбей, бәлки, зат-зәуерҙер ҙә, шуға ҡыҙ уларға көтөлмәгән буләк әҙерләйҙер? В. Нафиҡов.
ЗАТ ИТЕҮ (зат ит-) (Р: породниться; И.: become related (with); T.: akraba olmak) ҡ. диал.
Ҡан-ҡәрҙәш итеп таныу, яҡын күреү, туған итеп тартыу, аралашыу. □ Породниться, считать родным. Зат итеп тороу. Зат итеп хәлен һорашыу. Зат итеп эшендә ярҙамлашыу.
ЗАТЛАШЫУ (затлаш-) (Р: породниться; И.: become related (with); T: akraba olmak) ҡ.
Ҡыҙ алып, ҡыҙ бирешеү; ҡоҙалашыу, туғанлашыу. □ Породниться (через брачные отношения). Яҡшы нәҫелдәр менән затлашыу.
ЗАТЛЫ (Р.: ценный; И.: valuable; T.: kıymetli) с.
1. Баһаһы ҡиммәт; ҡиммәтле, баһалы. □ Ценный, драгоценный, дорогой. Затлы нәмә. Затлы металл. ■ Сардар ҡәберенә бер йөк алтын-көмөш, уның булат ҡылысы, аҫылташтар менән биҙәлгән көмөш ҡыны, затлы ҡәмәре һәм башҡа шәхси монаяты ла ҡуша кумелгән, ти. Г. Яҡупова. Арыу иттем әле, алдап бер затлы нәмәһен алдым. Әкиәттән.
2. Юғары сифатлы. □ Качественный, доброкачественный, добротный. Затлы тауар. Затлы кейем. Затлы шаршау. К Һиңә тигән ебәк кулдәклектең иң затлыһын икәу алырбыҙ. Ә. Атнабаев.
3. Иң яратҡан, күңелгә ятҡан. □ Желанный, изысканный. Затлы аҙыҡ. Н Кисә Мәхмузә ауыл ашының иң затлыһы һәм иң татлыһы — тултырған тауыҡ менән һыйланы. Д. Исламов. Затлы әйберҙәр менән ҙур өҫтәл шығырым тулды. Р. Зәйни. Ул [Гәфиәт] затлы тауарҙан тегелгән паль-
604
зат, торғаны бер йыртҡыс. Ә. Әминев. Ҡарт яуап биргән: «Донъяла нисәмә йыл йәшәнем, бер улым да булманы. Үлеп китһәм, атым да, затым да юҡҡа сыға. Шуның өсөн ҡайғырам», — тигән. Әкиәттән.
7. кусм. Нимәнеңдер шауҡымы, тәьҫиренән ҡалған эҙ. □ След, осадок, последствие, влияние. М Яҡшыны һуккән менән аты китмәҫ, яман һуҙҙең куңелдән заты китмәҫ. М. Аҡмулла.
8. эйл. ф. Юҡлыҡ күрһәткесе һәм ла киҫәксәһе менән килеп, ниҙеңдер бөтөнләй булмауын йәки юҡҡа сығыуын күрһәтә; әҫәре. □ След, отпечаток, признак. Таҡтаның затын да тапмаҫһың. Һыуҙың заты ла юҡ. S Ашлыҡтарында суп заты ла булманы. Ә. Вәли. Тәҙрәләрҙә бер генә лә бөртөк быяла заты ла курмәҫһең. Т. Хәйбуллин.
9. гром. Эш-хәрәкәттең һөйләүсегә мөнәсәбәтен белдергән грамматик категория. □ Лицо, личный. Беренсе зат. Икенсе зат. Зат менән уҙгәреу. Зат алмашы. Зат ялғауы. Эйәлек заты.
♦ Аты ла юҡ, заты ла юҡ ырыуһыҙ, билдәһеҙ. □ Ни роду, ни племени. Заты ҡороғор әрләгәндә әйтелә. □ Будь проклят весь род! Әҙәм заты юҡ бер кем юҡ. □ Ни души, нет никого.
ЗАТ АЛМАШЫ (Р.: личное местоимение; И.: personal pronoun; T.: şahıs zamiri) и. лингв.
Һөйләүсе менән тыңлаусының затын күрһәткән алмаш төркөмсәһе. □ Личные местоимения. 1-се зат алмаштары — мин, беҙ; 2-се зат алмаштары — һин, һеҙ; 3-сө зат алмаштары — ул, улар.
ЗАТ-БОТ (Р.: родня; И.: kin and kin; T.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-ботон ҡалдырмау. Зат-ботона хәбәр итеу.
ЗАТ-ЗАМИР (Р: родня; И.: kin; T.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-замирын йыйып кәңәшләшеу. Зат-замирҙы белмәу.
ЗАТ-ЗӨРИЙӘТ (Р: родня; И.: kith; Т.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-зөрийәтте саҡырыу. Зат-зөрийәт менән таныштырыу.
ЗАТ-ЗӘҮЕР (Р: родня; И.: kin; Т.: mensubat) и. йыйн. диал.
Нәҫел-нәсәп. □ Родня. Зат-зәуерҙе хурлау. Зат-зәуерен тикшереу. ■ Әлтәф бабай менән Гөлфиә әбей, бәлки, зат-зәуерҙер ҙә, шуға ҡыҙ уларға көтөлмәгән буләк әҙерләйҙер? В. Нафиҡов.
ЗАТ ИТЕҮ (зат ит-) (Р: породниться; И.: become related (with); T.: akraba olmak) ҡ. диал.
Ҡан-ҡәрҙәш итеп таныу, яҡын күреү, туған итеп тартыу, аралашыу. □ Породниться, считать родным. Зат итеп тороу. Зат итеп хәлен һорашыу. Зат итеп эшендә ярҙамлашыу.
ЗАТЛАШЫУ (затлаш-) (Р: породниться; И.: become related (with); T: akraba olmak) ҡ.
Ҡыҙ алып, ҡыҙ бирешеү; ҡоҙалашыу, туғанлашыу. □ Породниться (через брачные отношения). Яҡшы нәҫелдәр менән затлашыу.
ЗАТЛЫ (Р.: ценный; И.: valuable; T.: kıymetli) с.
1. Баһаһы ҡиммәт; ҡиммәтле, баһалы. □ Ценный, драгоценный, дорогой. Затлы нәмә. Затлы металл. ■ Сардар ҡәберенә бер йөк алтын-көмөш, уның булат ҡылысы, аҫылташтар менән биҙәлгән көмөш ҡыны, затлы ҡәмәре һәм башҡа шәхси монаяты ла ҡуша кумелгән, ти. Г. Яҡупова. Арыу иттем әле, алдап бер затлы нәмәһен алдым. Әкиәттән.
2. Юғары сифатлы. □ Качественный, доброкачественный, добротный. Затлы тауар. Затлы кейем. Затлы шаршау. К Һиңә тигән ебәк кулдәклектең иң затлыһын икәу алырбыҙ. Ә. Атнабаев.
3. Иң яратҡан, күңелгә ятҡан. □ Желанный, изысканный. Затлы аҙыҡ. Н Кисә Мәхмузә ауыл ашының иң затлыһы һәм иң татлыһы — тултырған тауыҡ менән һыйланы. Д. Исламов. Затлы әйберҙәр менән ҙур өҫтәл шығырым тулды. Р. Зәйни. Ул [Гәфиәт] затлы тауарҙан тегелгән паль-
604