Баш
Рус
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Том III. 612 бит
Һүҙлектәр буйынса эҙләү
ЗЕР
ЗЕР (Р.: подражание звуку вращения ма-леньского предмета; И.: sound imitative word; T.: fırıl fırıl) оҡш.
Бәләкәй генә нәмә бик тиҙ әйләнгәндә сыҡҡан тауышты белдергән һүҙ. □ Подражание звуку, возникающему при быстром вращении маленького предмета (например, вертушки, моторчика). Зер итеу. Зер килеу. Зер әйләнеу. Өйрөлтмәк зер әйләнә.
ЗЕР-ЗЕР (Р: подражание многократному звуку вертушки; И.: buzz!; T: fırıl fırıl) оҡш.
Ҡабат-ҡабат зер итеп әйләнгәндә сыҡҡан тауышты белдергән һүҙ. □ Подражание многократному звуку вертушки. Зер-зер итеу. Зер-зер килеу. Зер-зер әйләндереу.
ЗЕРЕЛДӘТЕҮ (зерелдәт-) (Р: быстро вращать; И.: revolve rapidly; T.: finldatmak) ҡ.
Бик тиҙ әйләндереү, зер-зер иттереү, зер-зер килтереү. □ Быстро вращать, крутить. Өйрөлтмәкте зерелдәтеу. Зерелдәтеп эшләтеу. Уйынсыҡты зерелдәтеу^
ЗЕРЕЛДӘҮ (зерелдә-) (Р: издавать тонкий, нежный звон; И.: revolve, rotate with a faint sound; T: finldatmak) ҡ.
Зер-зер тигән тауыш сығарыу, зер-зер килеү. □ Издавать тонкий, нежный звон, звенеть. Өйрөлтмәк елгә зерелдәп әйләнеп тора. Теген машинаһы зерелдәй.
ЗЕРЕЛДӘШЕҮ (зерелдәш-) ҡ. урт. ҡар. зерелдәү, взаимн. от зерелдәү. Орсоҡтар зерелдәшеп әйләнә.
ЗЕРКЕН (Р: скандальный; И.: scandalous; T.: kavgacı) с. диал.
Ғауғасыл. □ Скандальный, склонный к скандалам. Зеркен кеше.
ЗЕРКӘНЛӘТЕҮ (зеркәнләт-) (Р: трясти; И.: shake; T.: silkelemek) ҡ. диал.
Елтерәтеү. □ Трясти, тормошить. Асыуынан уҙен зеркәнләтеп алды.
ЗЕРКӘНЛӘҮ (зеркәнлә-) (Р: обижаться; И.: take offence; T: gücenmek) ҡ. диал.
Үсегеү. □ Обижаться, дуться, надуться; капризничать. Саҡ ҡына ла һуҙ кутәрмәй, зеркәнләп бара.
ЗЕРТХАНА [ғәр. blfrLjj] и. иҫк. ҡар. лаборатория. П Кислородты һәм башҡа ҡайһы бер газдарҙы йыйыу өсөн зертпхана-ларҙа (лабораторияларҙа) махсус ҡорамалдарҙан — газометрҙарҙан файҙаланалар. Башҡортостан календарынан.
ЗЕРХӘҮӘТ и. диал. зырҡыуыт.
ЗЕРӘ [рус. зря\ (Р: попусту; И.: in vain, for nothing; T.: boşuna) р. һөйл.
1. Бушҡа, юҡҡа. □ Попусту, напрасно, зря. Зерә йөрөйһөц. Зерә ҡыҙаһың.
2. Бик, үтә; шул хәтле. □ Очень. Зерә ныҡ. Зерә куп. Зерә шәп. Зерә яҡшы. ■ [Айтуған:] Нәбирә апай ни хәлдә йәшәй һуң, әсәй? — Зерә матур йәшәй. Ауылда иң йәш кеше ул бит хәҙер, алтмышын яңы утте. Н. Мусин. Йылы яҡтарҙан зарығып, талпынып ҡайтып килгән һандуғастай тоям уҙемде. Ундай саҡтарҙа йөрәгем зерә лә ашҡына. Д. Бүләков. [Шәукәт:] Ҡәҙерле атай, ҡәҙерле әсәй, зерә киң бит ул илебеҙ Рәсәй. Т. Арслан. Беҙҙең яҡтарҙа ул йылды ҡуян зерә куп булды, халыҡтың, олоһо-кесеһе — бере ҡалмай һунарға йөрөнө. Й. Солтанов.
ЗЕРӘГӘ (Р: зря; И.: to no purpose, for nothing; T: boşuna) р. һөйл.
Бушҡа, юҡҡа. □ Зря, напрасно. Зерәгә рәнйетеу.
ЗЕРӘН с. диал. ҡар. уҫал. Кешегә зерән булды.
ЗЕФИР [рус. < гр. zephyros ‘көнбайыш ел’] (Р: зефир; И.: Zephyr; T.: zefir) и.
1. шиғр. Талғын йомшаҡ ел; саба ел. □ Зефир. / Зефирный. ■ Зефир еле иҫә-ҡыуана, ҡыҙыл әләм уйнай, болғана. Ә. Ихсан. Зефир елдәренә иркәләнеп, куҙәткәндә тыныс ил сиген, беҙҙе рухландырып шатландыра тимер иркең һәм аҡылың һинең. Картотека фондынан.
2. Йоҡа мамыҡ туҡыма. □ Зефир. / Зефировый. Зефир кулдәк. ■ Шул һуҙҙәрҙән һуң ул [Сәрби әбей] миңә бик матур сирень буйлы зефир кулдәклек ҡалдырып китте. М. Ғафури.
612
ЗЕР (Р.: подражание звуку вращения ма-леньского предмета; И.: sound imitative word; T.: fırıl fırıl) оҡш.
Бәләкәй генә нәмә бик тиҙ әйләнгәндә сыҡҡан тауышты белдергән һүҙ. □ Подражание звуку, возникающему при быстром вращении маленького предмета (например, вертушки, моторчика). Зер итеу. Зер килеу. Зер әйләнеу. Өйрөлтмәк зер әйләнә.
ЗЕР-ЗЕР (Р: подражание многократному звуку вертушки; И.: buzz!; T: fırıl fırıl) оҡш.
Ҡабат-ҡабат зер итеп әйләнгәндә сыҡҡан тауышты белдергән һүҙ. □ Подражание многократному звуку вертушки. Зер-зер итеу. Зер-зер килеу. Зер-зер әйләндереу.
ЗЕРЕЛДӘТЕҮ (зерелдәт-) (Р: быстро вращать; И.: revolve rapidly; T.: finldatmak) ҡ.
Бик тиҙ әйләндереү, зер-зер иттереү, зер-зер килтереү. □ Быстро вращать, крутить. Өйрөлтмәкте зерелдәтеу. Зерелдәтеп эшләтеу. Уйынсыҡты зерелдәтеу^
ЗЕРЕЛДӘҮ (зерелдә-) (Р: издавать тонкий, нежный звон; И.: revolve, rotate with a faint sound; T: finldatmak) ҡ.
Зер-зер тигән тауыш сығарыу, зер-зер килеү. □ Издавать тонкий, нежный звон, звенеть. Өйрөлтмәк елгә зерелдәп әйләнеп тора. Теген машинаһы зерелдәй.
ЗЕРЕЛДӘШЕҮ (зерелдәш-) ҡ. урт. ҡар. зерелдәү, взаимн. от зерелдәү. Орсоҡтар зерелдәшеп әйләнә.
ЗЕРКЕН (Р: скандальный; И.: scandalous; T.: kavgacı) с. диал.
Ғауғасыл. □ Скандальный, склонный к скандалам. Зеркен кеше.
ЗЕРКӘНЛӘТЕҮ (зеркәнләт-) (Р: трясти; И.: shake; T.: silkelemek) ҡ. диал.
Елтерәтеү. □ Трясти, тормошить. Асыуынан уҙен зеркәнләтеп алды.
ЗЕРКӘНЛӘҮ (зеркәнлә-) (Р: обижаться; И.: take offence; T: gücenmek) ҡ. диал.
Үсегеү. □ Обижаться, дуться, надуться; капризничать. Саҡ ҡына ла һуҙ кутәрмәй, зеркәнләп бара.
ЗЕРТХАНА [ғәр. blfrLjj] и. иҫк. ҡар. лаборатория. П Кислородты һәм башҡа ҡайһы бер газдарҙы йыйыу өсөн зертпхана-ларҙа (лабораторияларҙа) махсус ҡорамалдарҙан — газометрҙарҙан файҙаланалар. Башҡортостан календарынан.
ЗЕРХӘҮӘТ и. диал. зырҡыуыт.
ЗЕРӘ [рус. зря\ (Р: попусту; И.: in vain, for nothing; T.: boşuna) р. һөйл.
1. Бушҡа, юҡҡа. □ Попусту, напрасно, зря. Зерә йөрөйһөц. Зерә ҡыҙаһың.
2. Бик, үтә; шул хәтле. □ Очень. Зерә ныҡ. Зерә куп. Зерә шәп. Зерә яҡшы. ■ [Айтуған:] Нәбирә апай ни хәлдә йәшәй һуң, әсәй? — Зерә матур йәшәй. Ауылда иң йәш кеше ул бит хәҙер, алтмышын яңы утте. Н. Мусин. Йылы яҡтарҙан зарығып, талпынып ҡайтып килгән һандуғастай тоям уҙемде. Ундай саҡтарҙа йөрәгем зерә лә ашҡына. Д. Бүләков. [Шәукәт:] Ҡәҙерле атай, ҡәҙерле әсәй, зерә киң бит ул илебеҙ Рәсәй. Т. Арслан. Беҙҙең яҡтарҙа ул йылды ҡуян зерә куп булды, халыҡтың, олоһо-кесеһе — бере ҡалмай һунарға йөрөнө. Й. Солтанов.
ЗЕРӘГӘ (Р: зря; И.: to no purpose, for nothing; T: boşuna) р. һөйл.
Бушҡа, юҡҡа. □ Зря, напрасно. Зерәгә рәнйетеу.
ЗЕРӘН с. диал. ҡар. уҫал. Кешегә зерән булды.
ЗЕФИР [рус. < гр. zephyros ‘көнбайыш ел’] (Р: зефир; И.: Zephyr; T.: zefir) и.
1. шиғр. Талғын йомшаҡ ел; саба ел. □ Зефир. / Зефирный. ■ Зефир еле иҫә-ҡыуана, ҡыҙыл әләм уйнай, болғана. Ә. Ихсан. Зефир елдәренә иркәләнеп, куҙәткәндә тыныс ил сиген, беҙҙе рухландырып шатландыра тимер иркең һәм аҡылың һинең. Картотека фондынан.
2. Йоҡа мамыҡ туҡыма. □ Зефир. / Зефировый. Зефир кулдәк. ■ Шул һуҙҙәрҙән һуң ул [Сәрби әбей] миңә бик матур сирень буйлы зефир кулдәклек ҡалдырып китте. М. Ғафури.
612