Баш
Рус
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Том III. 616 бит
Һүҙлектәр буйынса эҙләү
ЗИНҺАР
поэтик телбиҙәктәр геройҙы шулай уҡ гузәл сифаттар менән зиннәтләй. Ғ. Хөсәйенов. Фәтхи бер ат алып, уны матур сбруйҙар менән зиннәтләргә өмөтләнеуен уйлай. А. Таһиров.
ЗИНҺАР [фарс. jU^j] (Р.: пожалуйста; И.: (if you) please; T: lütfen) инш.
Үтенеп ниҙер һорағанда әйтелә; берүк. □ Пожалуйста (форма вежливого обращения). Зинһар, китегеҙ. ■ [Гөлкәй — старшинаға:] Зинһар, ике балам, ҡәйнәм хаҡы өсөн ҡотҡарығыҙ иремде. Т. Хәйбуллин. [Мәскәй — Тамыр батырға:] Туғаның хәҙер алдыңда булыр. Зинһар, ҡамсыңды ташлай кур. Әкиәттән. «Әхмәт ағай, зинһар, шул яҡҡа барып ҡарайыҡ әле! Бәлки, ҡайтҡанын куреуселәр булыр, һорашырбыҙ», — тип ялбарҙы ул [Сөмбөл]. Ш. Янбаев. Зина куңелле яуапланы: «Самауырым да ҡайнаған, зинһар, борсолма», һ. Дәүләтшина. Саҡыра ла кәкук тирәгемдә, ишек алдарымды шаңғыртып. Саҡырмаҫы, зинһар, моңло итеп, минең хәсрәтемде яңыртып. Ғ. Биишев.
ЗИҢГӘМӨҢРИК (Р: упрямый; И.: stubborn, refractory; T.: inatçı) с. диал.
Кәңәште тыңламаған; кире, тиҫкәре, тыңлауһыҙ булған, үҙ һүҙле. □ Упрямый, непослушный. Зиңгәмөңрик кеше.
ЗИҢКЕҮ (зиңке-) (Р: болеть, ныть; И.: ache; T: sızlamak) ҡ. диал.
Зыңҡыу. □ Болеть, ныть. Баш зиңкеу. ■ Төндөң ҡайһы ваҡыты булғандыр, Лида башы ҙиңкеп уянды. А. Таһиров.
ЗИР I и. диал. ҡар. зәр I.
ЗИР II (Р: позумент; И.: gimp; T: sırma şerit) и. диал.
Ука. □ Позумент. Ситегемдең зире бөткән.
ЗИР III (Р: нижний; И.: lower; T: alt) с. иҫк. кит.
Аҫ, түбәнге (өлөш). □ Нижний. Зир тәхет.
ЗИРАҒ [ғәр. £<>] (Р: локоть; И.: length about two yards; T: dirsek) и. иҫк. кит.
Бер терһәк оҙонлоғондағы үлсәү берәмеге (58 см). □ Локоть (орган тела и как мера дли
ны, равная 58 см). ■ Болғар ерендә мин бер ҙур кеше курҙем. Уның буйы ете зирағ ҡәҙәре ине. Хикәйәттән.
ЗИРАӘТ [ғәр. (Р: земледелие;
И.: agriculture, farming; T: ziraat) и. иҫк. кит.
1. Игенселек. □ Земледелие; возделывание, сеяние, разведение, культивирование.
2. Ауыл хужалығы. □ Сельское хозяйство.
ЗИРГӘК с. ҡар. зирэк.
ЗИР-ЗӘБӘР (Р: беспорядочный; И.: disorderly, confused; T.: dağınık) с.
1. Аҫты-өҫкә әйләнгән; пыран-заран. □ Беспорядочный, разбитый, разгромленный. Зир-зәбәр булыу. ■ Зир-зәбәр килһен бөтә ғумерем, икмәгеңде башҡа ашаһам. М. Хәй. Зир-зәбәр булһын, ҡайнаһын хаят, яңы юлдарға теҙелһен маяҡ! С. Ҡудаш. Зир-зәбәр килгәс тә ер, кук, булды донъя тағы ла тын. М. Ғафури.
2. кусм. Тәртипһеҙ, бола. □ Сумбурный, беспорядочный. М Зир-зәбәр уйҙар, ғазаптар менән тик һыҙлай был баш. Ш. Бабич.
ЗИРЛӘҮ (зирлә-) ҡ. диал. ҡар. зәрләү.
ЗИРЛЕ с. диал. ҡар. зәрле.
ЗИРӘ [фарс. ijjj] (Р: потому что; И.: that is why; T: zira) терк. иҫк. кит.
Сөнки, ни өсөн тигәндә. □ Потому что, так как, ибо. ■ Зирә ул башҡалар кеуек Ғәли байҙы ололамаҫ ине. М. Аҡмулла.
ЗИРӘК (зирәгерәк) [фарс.
(P: сметливый; И.: smart, clever, bright; T: zeki) с.
1. Тиҙ генә аңлап, отоп барыусан; сос, аҡыллы, башлы. □ Сметливый, смышлёный, смекалистый, сообразительный, догадливый, понятливый. Зирэк бала. ■ Улар [Хаммат менән Закир] утә зирэк булды: әллә ни арала һәйбәт итеп уҡырға-яҙырға өйрәнеп алдылар. 3. Биишева. [Мәхмут — Вәхиткә:] Беҙҙең шәриҡтәр араһында иң зирәге һин инең, ләкин һалдатҡа китеп бик куп артта ҡалдың. М. Ғафури. Морат зирәк, дәресте тиҙ уҙләштерә. Картотека фондынан.
616
поэтик телбиҙәктәр геройҙы шулай уҡ гузәл сифаттар менән зиннәтләй. Ғ. Хөсәйенов. Фәтхи бер ат алып, уны матур сбруйҙар менән зиннәтләргә өмөтләнеуен уйлай. А. Таһиров.
ЗИНҺАР [фарс. jU^j] (Р.: пожалуйста; И.: (if you) please; T: lütfen) инш.
Үтенеп ниҙер һорағанда әйтелә; берүк. □ Пожалуйста (форма вежливого обращения). Зинһар, китегеҙ. ■ [Гөлкәй — старшинаға:] Зинһар, ике балам, ҡәйнәм хаҡы өсөн ҡотҡарығыҙ иремде. Т. Хәйбуллин. [Мәскәй — Тамыр батырға:] Туғаның хәҙер алдыңда булыр. Зинһар, ҡамсыңды ташлай кур. Әкиәттән. «Әхмәт ағай, зинһар, шул яҡҡа барып ҡарайыҡ әле! Бәлки, ҡайтҡанын куреуселәр булыр, һорашырбыҙ», — тип ялбарҙы ул [Сөмбөл]. Ш. Янбаев. Зина куңелле яуапланы: «Самауырым да ҡайнаған, зинһар, борсолма», һ. Дәүләтшина. Саҡыра ла кәкук тирәгемдә, ишек алдарымды шаңғыртып. Саҡырмаҫы, зинһар, моңло итеп, минең хәсрәтемде яңыртып. Ғ. Биишев.
ЗИҢГӘМӨҢРИК (Р: упрямый; И.: stubborn, refractory; T.: inatçı) с. диал.
Кәңәште тыңламаған; кире, тиҫкәре, тыңлауһыҙ булған, үҙ һүҙле. □ Упрямый, непослушный. Зиңгәмөңрик кеше.
ЗИҢКЕҮ (зиңке-) (Р: болеть, ныть; И.: ache; T: sızlamak) ҡ. диал.
Зыңҡыу. □ Болеть, ныть. Баш зиңкеу. ■ Төндөң ҡайһы ваҡыты булғандыр, Лида башы ҙиңкеп уянды. А. Таһиров.
ЗИР I и. диал. ҡар. зәр I.
ЗИР II (Р: позумент; И.: gimp; T: sırma şerit) и. диал.
Ука. □ Позумент. Ситегемдең зире бөткән.
ЗИР III (Р: нижний; И.: lower; T: alt) с. иҫк. кит.
Аҫ, түбәнге (өлөш). □ Нижний. Зир тәхет.
ЗИРАҒ [ғәр. £<>] (Р: локоть; И.: length about two yards; T: dirsek) и. иҫк. кит.
Бер терһәк оҙонлоғондағы үлсәү берәмеге (58 см). □ Локоть (орган тела и как мера дли
ны, равная 58 см). ■ Болғар ерендә мин бер ҙур кеше курҙем. Уның буйы ете зирағ ҡәҙәре ине. Хикәйәттән.
ЗИРАӘТ [ғәр. (Р: земледелие;
И.: agriculture, farming; T: ziraat) и. иҫк. кит.
1. Игенселек. □ Земледелие; возделывание, сеяние, разведение, культивирование.
2. Ауыл хужалығы. □ Сельское хозяйство.
ЗИРГӘК с. ҡар. зирэк.
ЗИР-ЗӘБӘР (Р: беспорядочный; И.: disorderly, confused; T.: dağınık) с.
1. Аҫты-өҫкә әйләнгән; пыран-заран. □ Беспорядочный, разбитый, разгромленный. Зир-зәбәр булыу. ■ Зир-зәбәр килһен бөтә ғумерем, икмәгеңде башҡа ашаһам. М. Хәй. Зир-зәбәр булһын, ҡайнаһын хаят, яңы юлдарға теҙелһен маяҡ! С. Ҡудаш. Зир-зәбәр килгәс тә ер, кук, булды донъя тағы ла тын. М. Ғафури.
2. кусм. Тәртипһеҙ, бола. □ Сумбурный, беспорядочный. М Зир-зәбәр уйҙар, ғазаптар менән тик һыҙлай был баш. Ш. Бабич.
ЗИРЛӘҮ (зирлә-) ҡ. диал. ҡар. зәрләү.
ЗИРЛЕ с. диал. ҡар. зәрле.
ЗИРӘ [фарс. ijjj] (Р: потому что; И.: that is why; T: zira) терк. иҫк. кит.
Сөнки, ни өсөн тигәндә. □ Потому что, так как, ибо. ■ Зирә ул башҡалар кеуек Ғәли байҙы ололамаҫ ине. М. Аҡмулла.
ЗИРӘК (зирәгерәк) [фарс.
(P: сметливый; И.: smart, clever, bright; T: zeki) с.
1. Тиҙ генә аңлап, отоп барыусан; сос, аҡыллы, башлы. □ Сметливый, смышлёный, смекалистый, сообразительный, догадливый, понятливый. Зирэк бала. ■ Улар [Хаммат менән Закир] утә зирэк булды: әллә ни арала һәйбәт итеп уҡырға-яҙырға өйрәнеп алдылар. 3. Биишева. [Мәхмут — Вәхиткә:] Беҙҙең шәриҡтәр араһында иң зирәге һин инең, ләкин һалдатҡа китеп бик куп артта ҡалдың. М. Ғафури. Морат зирәк, дәресте тиҙ уҙләштерә. Картотека фондынан.
616