Баш
Рус
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Том III. 622 бит
Һүҙлектәр буйынса эҙләү
ЗӨБӘЛӘ
исеменең зоһуры Багдад хәлифәһе Моҡтадир тарафынан Болғар дәүләтенә күндерелмеш булған илсе һәйәтенең былар араһынан күсеп киткәндән һуң булмыштыр. Р. Фәхретдинов.
ЗӨБӘЛӘ (Р.: мизинец; И.: little finger; T.: serçeparmak) и. диал.
Сыңғарсай бармаҡ. □ Мизинец.
ЗӨБӘРЖӘТ [ғәр.-фарс. (Р: изумруд; И.: emerald; T.: zümrüt) и.
1. Үтә күренеп торған асыҡ йәшел төҫтәге аҫыл таш. □ Изумруд, хризолит. / Изумрудный, хризолитовый. Зөбәржәт ҡашлы йөҙөк. Зөбәржәт һырға.
2. күсм. Асъүк йәшел төҫ. □ Изумрудный, изумрудовый цвет. Зөбәржәт төҫлө күҙҙәр. ■ Диңгеҙ зөбәржәт нур бөркөп, күҙҙең яуын алып йымылдап ятҡан. 3. Биишева.
ЗӨБӘРЖӘТ ЙӘШЕЛ (Р: светло зелёный; И.: chlorine; T.: filizi, açık yeşil) c.
Асыҡ йәшел. □ Светло-зелёный. Зөбәржәт йәшел ҡашлы йөҙөк.
ЗӨЛЖӘЛӘЛ [ғәр. dj->] и. ҡар. зөлйәләл 2. ■ Зөлжәләл ғафил [битараф] түгел эшебеҙҙән. М. Аҡмулла.
ЗӨЛЙӘЛӘЛ [ғәр. J>] (Р.: величие; И.: grandeur, greatness; T.: azamet) и. иҫк. кит.
1. Бөйөклөк. □ Величие.
2. дини. Алланы бөйөкләп әйтелгән һүҙ.
□ Обладатель величия (эпитет Аллаха).
■ Гөлъямал төнөн .. һин булма аңҡау, бул уяу, зөлйәләлеңдән һора, төндә тороп тәҡүә кейәү. Ш. Бабич.
ЗӨЛҠАҒИҘӘ [ғәр. jj] (Р: зулькагида; И.: the eleventh month of Muslim lunar calendar; T.: zilkade) и.
Ай календарының ун беренсе айы.
□ Зулькагида (название одиннадцатого месяца мусульманского лунного календаря).
■ Һуғышҡа барып индек зөлҡағиҙә айында. Бәйеттән.
ЗӨЛМӘТ [ғәр. и. ҡар. золмәт I.
■ Зөлмәттән әбелхәйәт табырға сыҡтыҡ. Ғ. Ибраһимов.
ЗӨЛФ [фарс. (Р: локоны любимой; И.: lock, curl, ringlet; T.: zülüf) и. иҫк. кит.
Һөйгән ҡыҙҙың сәс толомо. □ Локоны любимой, завитки волос. ■ Ҡулъяҙма поэзияла .. исеме билдәһеҙ шағир ҡаш, күҙ, ауыҙ [ағыҙ] тип яҙып килә лә иренгә килеп еткәс, уны ләб тип ала, ә сәс толомо зөлф булып китә. Ә. Харисов.
ЗӨЛФӘҠӘР [ғәр. jüâü j^] (Р.: сабля Али; И.: sacral sabre; T: zülfikar) и. дини.
Хәҙистәр буйынса, Ғәли хәлифәнең бер сапҡанда умыртҡа һөйәген өҙә саба торған ҡылысы. □ Легендарная сабля (или острый «рассекающий позвонки» меч) Али (четвёртого халифа, зятя Мухаммеда). ■ Утлы пар кеүек һулыш теләйем, зөлфәҡәр кеүек ҡылыс теләйем. Ш. Бабич.
ЗӨЛФӘРӘКӘН (Р: вдребезги; И. into smithereens; T.: paramparça) р. диал.
Селпәрәмә. □ Вдребезги. Тәҙрәбеҙ зөлфә-рәкән килеп ыуалды.
ЗӨЛФӘРӘМӘр. диал. ҡар. зөлфәрәкән.
ЗӨЛХИЗӘ [ғәр. jû| (Р: зульхиджа; И.: the twelfth month of Muslim lunar calendar; T.: zilhicce) и.
Ай календарының ун икенсе айы.
□ Зульхиджа (название двенадцатого месяца мусульманского лунного календаря). Зөлхизә айында тыуған.
ЗӨМБӨР (Р: подражание звуку падения предмета в глубокую воду; И.: sound imitative word; T.: gümbür) оҡш. һөйл.
Тәрән һыуға ауыр нәмә төшкәндә сыҡҡан тауышты белдергән һүҙ. □ Подражание звуку, возникающему при падении предмета в глубокую воду. Зөмбөр итеү. Зөмбөр итеп ҡалыу.
ЗӨМБӘЙ (Р: омут; И.: pool; slough; T.: girdap) и. диал.
Сөмгөл. □ Омут, водоворот; воронка на дне реки.
ЗӨМРӘ [ғәр. jI (Р: группа; И.: group;
cluster; T.: zümre) и. иҫк. кит.
Уртаҡ, дөйөм сифатҡа эйә булған төркөм.
□ Группа, слой, род, класс. Халыҡ зөмрәһе. Ваҡ зөмрәләр. Зөмрәгә ҡарау. ■ 1917 йыл революция башланыу менән Рәсәйҙәге иҙелгән ваҡ милләттәр зөмрәһенән булған башҡорт
622
исеменең зоһуры Багдад хәлифәһе Моҡтадир тарафынан Болғар дәүләтенә күндерелмеш булған илсе һәйәтенең былар араһынан күсеп киткәндән һуң булмыштыр. Р. Фәхретдинов.
ЗӨБӘЛӘ (Р.: мизинец; И.: little finger; T.: serçeparmak) и. диал.
Сыңғарсай бармаҡ. □ Мизинец.
ЗӨБӘРЖӘТ [ғәр.-фарс. (Р: изумруд; И.: emerald; T.: zümrüt) и.
1. Үтә күренеп торған асыҡ йәшел төҫтәге аҫыл таш. □ Изумруд, хризолит. / Изумрудный, хризолитовый. Зөбәржәт ҡашлы йөҙөк. Зөбәржәт һырға.
2. күсм. Асъүк йәшел төҫ. □ Изумрудный, изумрудовый цвет. Зөбәржәт төҫлө күҙҙәр. ■ Диңгеҙ зөбәржәт нур бөркөп, күҙҙең яуын алып йымылдап ятҡан. 3. Биишева.
ЗӨБӘРЖӘТ ЙӘШЕЛ (Р: светло зелёный; И.: chlorine; T.: filizi, açık yeşil) c.
Асыҡ йәшел. □ Светло-зелёный. Зөбәржәт йәшел ҡашлы йөҙөк.
ЗӨЛЖӘЛӘЛ [ғәр. dj->] и. ҡар. зөлйәләл 2. ■ Зөлжәләл ғафил [битараф] түгел эшебеҙҙән. М. Аҡмулла.
ЗӨЛЙӘЛӘЛ [ғәр. J>] (Р.: величие; И.: grandeur, greatness; T.: azamet) и. иҫк. кит.
1. Бөйөклөк. □ Величие.
2. дини. Алланы бөйөкләп әйтелгән һүҙ.
□ Обладатель величия (эпитет Аллаха).
■ Гөлъямал төнөн .. һин булма аңҡау, бул уяу, зөлйәләлеңдән һора, төндә тороп тәҡүә кейәү. Ш. Бабич.
ЗӨЛҠАҒИҘӘ [ғәр. jj] (Р: зулькагида; И.: the eleventh month of Muslim lunar calendar; T.: zilkade) и.
Ай календарының ун беренсе айы.
□ Зулькагида (название одиннадцатого месяца мусульманского лунного календаря).
■ Һуғышҡа барып индек зөлҡағиҙә айында. Бәйеттән.
ЗӨЛМӘТ [ғәр. и. ҡар. золмәт I.
■ Зөлмәттән әбелхәйәт табырға сыҡтыҡ. Ғ. Ибраһимов.
ЗӨЛФ [фарс. (Р: локоны любимой; И.: lock, curl, ringlet; T.: zülüf) и. иҫк. кит.
Һөйгән ҡыҙҙың сәс толомо. □ Локоны любимой, завитки волос. ■ Ҡулъяҙма поэзияла .. исеме билдәһеҙ шағир ҡаш, күҙ, ауыҙ [ағыҙ] тип яҙып килә лә иренгә килеп еткәс, уны ләб тип ала, ә сәс толомо зөлф булып китә. Ә. Харисов.
ЗӨЛФӘҠӘР [ғәр. jüâü j^] (Р.: сабля Али; И.: sacral sabre; T: zülfikar) и. дини.
Хәҙистәр буйынса, Ғәли хәлифәнең бер сапҡанда умыртҡа һөйәген өҙә саба торған ҡылысы. □ Легендарная сабля (или острый «рассекающий позвонки» меч) Али (четвёртого халифа, зятя Мухаммеда). ■ Утлы пар кеүек һулыш теләйем, зөлфәҡәр кеүек ҡылыс теләйем. Ш. Бабич.
ЗӨЛФӘРӘКӘН (Р: вдребезги; И. into smithereens; T.: paramparça) р. диал.
Селпәрәмә. □ Вдребезги. Тәҙрәбеҙ зөлфә-рәкән килеп ыуалды.
ЗӨЛФӘРӘМӘр. диал. ҡар. зөлфәрәкән.
ЗӨЛХИЗӘ [ғәр. jû| (Р: зульхиджа; И.: the twelfth month of Muslim lunar calendar; T.: zilhicce) и.
Ай календарының ун икенсе айы.
□ Зульхиджа (название двенадцатого месяца мусульманского лунного календаря). Зөлхизә айында тыуған.
ЗӨМБӨР (Р: подражание звуку падения предмета в глубокую воду; И.: sound imitative word; T.: gümbür) оҡш. һөйл.
Тәрән һыуға ауыр нәмә төшкәндә сыҡҡан тауышты белдергән һүҙ. □ Подражание звуку, возникающему при падении предмета в глубокую воду. Зөмбөр итеү. Зөмбөр итеп ҡалыу.
ЗӨМБӘЙ (Р: омут; И.: pool; slough; T.: girdap) и. диал.
Сөмгөл. □ Омут, водоворот; воронка на дне реки.
ЗӨМРӘ [ғәр. jI (Р: группа; И.: group;
cluster; T.: zümre) и. иҫк. кит.
Уртаҡ, дөйөм сифатҡа эйә булған төркөм.
□ Группа, слой, род, класс. Халыҡ зөмрәһе. Ваҡ зөмрәләр. Зөмрәгә ҡарау. ■ 1917 йыл революция башланыу менән Рәсәйҙәге иҙелгән ваҡ милләттәр зөмрәһенән булған башҡорт
622