Баш
Рус
Башҡорт теленең академик һүҙлеге. Том III. 631 бит
Һүҙлектәр буйынса эҙләү
зыянлы
дәйҙер куҙгә артыҡ бәрелмәгән зыялыйлыҡ, зирәклек бар. Ә. Вахитов.
ЗЫЯН [фарс. ûkü] (Р.: вред; И.: harm; hurt, injury; T.: ziyan) и.
1. Насар һөҙөмтә биргән кире тәьҫир; зарар. □ Вред. Зыян тейеу. Зыян эшләу. ■ Артыҡ шаярыу куп ваҡыт уҙеңә зыян килтереу менән бөтә. Ғ. Хәйри. Алланың рәхмәтендә булғыры, һәйбәт әҙәм ине Ямал. Эшмәкәр ине. Әҙәмгә зыяны теймәне. Һ. Дәүләтшина. • Һуҙен һөйләй белмәгән уҙенә зыян килтергән. Мәҡәл.
2. Ниндәйҙер юғалтыуға килтергән кире йоғонто; ҡаза, зарар. □ Убыток, ущерб, урон, утрата. Зыян куреу. Яҙғы ташҡын килтергән зыян. Зыянды ҡаплауға киткән сығым. Иҡтисади зыян. • Биш тинлек ҡуян, ун тинлек зыян. Мәҡәл.
♦ Аҡылға зыян килеү аҡыл еңеләйеү. □ Помешаться в уме, умопомешательство. Зыян юҡ кешене тынысландырырға теләп, ҙур зарар юҡ тигән мәғәнәлә әйтелә. □ Вреда не будет. ■ Ярар, бәхетем шулдыр. Зыян юҡ. Т. Хәйбуллин.
ЗЫЯНДАШ (Р: падучая болезнь; И.: fit, attack; T.: sara) и. һөйл.
1. Быума ауырыуы һәм уның ваҡыт-ваҡыт ҡабатланған өйәнәге. □ Падучая болезнь, эпилепсия, припадок. / Припадочный. Зыяндаш ауырыулы. Зыяндашы ҡуҙғалған. Зыяндаш быуыу. Зыяндаш ҡағылыу.
2. миф. Быума ауырыуы эйәһе. □ Эпилептик. Дух падучей болезни (эпилепсии). Зыяндаш тотоуы. Зыяндаш ашай. • Биҙгәктән ҡотолған — зыяндашҡа тотолған. Мәҡәл.
ЗЫЯНДАШ БУЛЫУ (зыяндаш бул-) ҡ. диал. быума булыу 1,2.
ЗЫЯН-ЗӘҮРӘТ (Р: бедствие; И.: calamity, disaster; T.: felaket) и. йыйн. иҫк.
Мал-мөлкәт, тормош-көнкүреш һәм башҡа нәмәгә насар тәьҫире тейгән йәки матди юғалтыуға килтергән төрлө хәл, хәүеф-хәтәр; бәлә-ҡаза. □ Бедствие, несчастье, беда. Зыян-зяурәт тейеу. Зыян-зәурәтһеҙ төн.
ЗЫЯН ИТЕҮ (зыян ит-) (Р: вредить;
И.: harm; T.: zarar vermek) ҡ.
1. Насар һөҙөмтәле тәьҫир яһау. □ Вредить, наносить вред. Һаулыҡҡа зыян итеу.
2. Матди юғалтыуға килтереү. □ Наносить ущерб, fl Аждаһа зыян итә башлаһа, малды, әҙәмде алһа, болот килеп, уҙен ел-дауыл кутәреп алып китә, ти. Ғ. Ибраһимов.
♦ Зыян итмәҫ (йәки булмаҫ) файҙаға ғына булыр, насар түгел. ■ [Үмәр:] Ала һыйырҙы ла, танаҡайҙы ла ҡышлатып, киләһе йыл ике быҙаулы һыйыр яһап булғанда зыян итмәҫ ине. Һ. Дәүләтшина.
ЗЫЯН КҮРЕҮ (зыян күр-) (Р: понести убытки; И.: lose out; T.: kazanamamak) ҡ. юр.
Матди юғалтыу кисереү. □ Понести убытки. Яҙғы ташҡында куп халыҡ зыян кур-ҙе.
ЗЫЯН КҮРЕҮСЕ (Р: потерпевший; И.: victim; T.: zarar gören, mağdur) и. юр.
Матди ҡаза йәки әхлаҡи ҡыйынлыҡ кисереүсе. □ Потерпевший. Зыян куреусенең дәғуәһе.
ЗЫЯНЛАНЫУ (зыянлан-) (Р: нести убыток; И.: incur losses; T.: ziyan görmek) ҡ.
Матди юғалтыуға юлығыу, зыян, ҡаза күреү. □ Нести убыток, потери. Өйҙәре янып, зыянланып торалар.
ЗЫЯНЛАУ (зыянла-) (Р: издыхать; И.: die; T.: kırılmak) ҡ.
1. Ниндәйҙер сәбәптән үлеү (малға ҡарата); ҡазаланыу. □ Издыхать, падать, падыхать, погибать (о домашних животных).
2. Йыртҡыс йәнлек тамаҡлап үлтереү, ҡазалау (малды). □ Обрекать на гибель; искалечить, задрать (скот, живность). Буре һыйырҙы зыянлап киткән.
3. Зыян эшләү, зарарлау. □ Вредить, наносить вред, ущерб. Алмағасты сысҡан зыянлаған.
ЗЫЯНЛЫ I (Р: вредный; И.: harmful, bad, detrimental; T.: ziyanlı) с.
Эшкә, тормошҡа кире тәьҫирле; насар һөҙөмтәле; киреһе — файҙалы. □ Вредный, вредоносный; пагубный, убыточный. ■ [Эшселәр ]байҙарҙыңмилли эштәренә ҡат
631
дәйҙер куҙгә артыҡ бәрелмәгән зыялыйлыҡ, зирәклек бар. Ә. Вахитов.
ЗЫЯН [фарс. ûkü] (Р.: вред; И.: harm; hurt, injury; T.: ziyan) и.
1. Насар һөҙөмтә биргән кире тәьҫир; зарар. □ Вред. Зыян тейеу. Зыян эшләу. ■ Артыҡ шаярыу куп ваҡыт уҙеңә зыян килтереу менән бөтә. Ғ. Хәйри. Алланың рәхмәтендә булғыры, һәйбәт әҙәм ине Ямал. Эшмәкәр ине. Әҙәмгә зыяны теймәне. Һ. Дәүләтшина. • Һуҙен һөйләй белмәгән уҙенә зыян килтергән. Мәҡәл.
2. Ниндәйҙер юғалтыуға килтергән кире йоғонто; ҡаза, зарар. □ Убыток, ущерб, урон, утрата. Зыян куреу. Яҙғы ташҡын килтергән зыян. Зыянды ҡаплауға киткән сығым. Иҡтисади зыян. • Биш тинлек ҡуян, ун тинлек зыян. Мәҡәл.
♦ Аҡылға зыян килеү аҡыл еңеләйеү. □ Помешаться в уме, умопомешательство. Зыян юҡ кешене тынысландырырға теләп, ҙур зарар юҡ тигән мәғәнәлә әйтелә. □ Вреда не будет. ■ Ярар, бәхетем шулдыр. Зыян юҡ. Т. Хәйбуллин.
ЗЫЯНДАШ (Р: падучая болезнь; И.: fit, attack; T.: sara) и. һөйл.
1. Быума ауырыуы һәм уның ваҡыт-ваҡыт ҡабатланған өйәнәге. □ Падучая болезнь, эпилепсия, припадок. / Припадочный. Зыяндаш ауырыулы. Зыяндашы ҡуҙғалған. Зыяндаш быуыу. Зыяндаш ҡағылыу.
2. миф. Быума ауырыуы эйәһе. □ Эпилептик. Дух падучей болезни (эпилепсии). Зыяндаш тотоуы. Зыяндаш ашай. • Биҙгәктән ҡотолған — зыяндашҡа тотолған. Мәҡәл.
ЗЫЯНДАШ БУЛЫУ (зыяндаш бул-) ҡ. диал. быума булыу 1,2.
ЗЫЯН-ЗӘҮРӘТ (Р: бедствие; И.: calamity, disaster; T.: felaket) и. йыйн. иҫк.
Мал-мөлкәт, тормош-көнкүреш һәм башҡа нәмәгә насар тәьҫире тейгән йәки матди юғалтыуға килтергән төрлө хәл, хәүеф-хәтәр; бәлә-ҡаза. □ Бедствие, несчастье, беда. Зыян-зяурәт тейеу. Зыян-зәурәтһеҙ төн.
ЗЫЯН ИТЕҮ (зыян ит-) (Р: вредить;
И.: harm; T.: zarar vermek) ҡ.
1. Насар һөҙөмтәле тәьҫир яһау. □ Вредить, наносить вред. Һаулыҡҡа зыян итеу.
2. Матди юғалтыуға килтереү. □ Наносить ущерб, fl Аждаһа зыян итә башлаһа, малды, әҙәмде алһа, болот килеп, уҙен ел-дауыл кутәреп алып китә, ти. Ғ. Ибраһимов.
♦ Зыян итмәҫ (йәки булмаҫ) файҙаға ғына булыр, насар түгел. ■ [Үмәр:] Ала һыйырҙы ла, танаҡайҙы ла ҡышлатып, киләһе йыл ике быҙаулы һыйыр яһап булғанда зыян итмәҫ ине. Һ. Дәүләтшина.
ЗЫЯН КҮРЕҮ (зыян күр-) (Р: понести убытки; И.: lose out; T.: kazanamamak) ҡ. юр.
Матди юғалтыу кисереү. □ Понести убытки. Яҙғы ташҡында куп халыҡ зыян кур-ҙе.
ЗЫЯН КҮРЕҮСЕ (Р: потерпевший; И.: victim; T.: zarar gören, mağdur) и. юр.
Матди ҡаза йәки әхлаҡи ҡыйынлыҡ кисереүсе. □ Потерпевший. Зыян куреусенең дәғуәһе.
ЗЫЯНЛАНЫУ (зыянлан-) (Р: нести убыток; И.: incur losses; T.: ziyan görmek) ҡ.
Матди юғалтыуға юлығыу, зыян, ҡаза күреү. □ Нести убыток, потери. Өйҙәре янып, зыянланып торалар.
ЗЫЯНЛАУ (зыянла-) (Р: издыхать; И.: die; T.: kırılmak) ҡ.
1. Ниндәйҙер сәбәптән үлеү (малға ҡарата); ҡазаланыу. □ Издыхать, падать, падыхать, погибать (о домашних животных).
2. Йыртҡыс йәнлек тамаҡлап үлтереү, ҡазалау (малды). □ Обрекать на гибель; искалечить, задрать (скот, живность). Буре һыйырҙы зыянлап киткән.
3. Зыян эшләү, зарарлау. □ Вредить, наносить вред, ущерб. Алмағасты сысҡан зыянлаған.
ЗЫЯНЛЫ I (Р: вредный; И.: harmful, bad, detrimental; T.: ziyanlı) с.
Эшкә, тормошҡа кире тәьҫирле; насар һөҙөмтәле; киреһе — файҙалы. □ Вредный, вредоносный; пагубный, убыточный. ■ [Эшселәр ]байҙарҙыңмилли эштәренә ҡат
631